تاند (جمعه، د تلې/ میزان ۳ مه) د افغانستان او پاکستان ترمنځ د روان کال له سختو نښتو وروسته، د دواړو هېوادونو ترمنځ اړیکې یو ځل بیا ترینګلې شوې دي. پاکستان د پنجشنبې په سهار د افغانستان په کندهار، پکتیا او خوست ولایتونو کې پر لسو هدفونو د هوايي او بېپیلوټه الوتکو بریدونه کړي او ادعا کوي چې دا ځایونه پر پاکستان د بېپیلوټه الوتکو د بریدونو لپاره کارول کېدل.
د پاکستان د اطلاعاتو وزیر عطاالله تارړ ویلي چې دا بریدونه د «ځان د دفاع» په موخه شوي او یوازې پوځي هدفونه یې په نخښه کړي دي. اسلاماباد ادعا کوي چې یوه ورځ وړاندې یې اته بېپیلوټه الوتکې ویشتې وې چې له افغانستان څخه د پاکستان هوايي حریم ته داخلې شوې وې.
خو د طالبانو حکومت دا ادعا رد کړې او د پاکستان بریدونه یې د افغانستان پر حاکمیت تېری بللی دی. د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد ویلي چې په وروستیو بریدونو کې څلور ملکي وګړي وژل شوي او کابل به ورته «مناسب ځواب» ورکړي.
پر کندهار هوايي برید ولې مهم دي؟
د تازه بریدونو تر ټولو مهم اړخ دا دی چې د کندهار ښار او شاوخوا سیمې هم په نخښه شوې دي. کندهار د طالبانو د مشر هبتالله اخوندزاده د اوسېدو او د طالبانو د رهبرۍ له مهمو مرکزونو څخه ګڼل کېږي.
د فرانس پریس ته شنونکو ویلي، د کندهار برید ښايي یوازې د وسلهوالو د ویشتلو معنا ونه لري، بلکې اسلاماباد غواړي طالبانو ته دا پیغام ورکړي چې که د پاکستان پر ضد وسلهوال فعالیتونه دوام وکړي، پاکستان کولی شي د افغانستان دننه لا مهم هدفونه هم په نخښه کړي. د بریتانیا د RUSI څېړونکي انتونیو جیوستوزي ویلي چې پاکستان په دې بریدونو سره د فشار زیاتولو ته لېوالتیا ښيي.
خو د فرانسې د نړیوالو او ستراتیژیکو اړیکو د انسټیټیوټ څېړونکي جورج لوفور د دې وضعیت ارزونه د دواړو لورو «سترګې په سترګه» کېدل بللي او ویلي یې دي چې ښايي د پاکستان هدف د پراخو تلفاتو رامنځته کول نه، بلکې د فشار ساتل وي.
د پاکستان اصلي ادعا څه ده؟
اسلاماباد له کلونو راهیسې ادعا کوي چې د تحریک طالبان پاکستان یا ټي ټي پي وسلهوال د افغانستان په خاوره کې پناه ځایونه لري او له همدې ځایه په پاکستان کې بریدونه تنظیموي.
پاکستان وايي د طالبانو حکومت د دغو ډلو د مخنیوي لپاره کافي اقدامات نه کوي. د پاکستان د اطلاعاتو وزیر د چهارشنبې ورځې د بېپیلوټه الوتکو پېښه هم د دې ادعا د ملاتړ په توګه یاده کړې ده.
د پاکستان وروستي بریدونه د هغې لړۍ برخه ښکاري چې د سپټمبر په ۱۸مه په کواټ کې د پولیسو پر یوه مرکز له مرګوني برید وروسته پیل شوه. په هغه برید کې ګڼ کسان ووژل شول او وروسته د افغانستان پولې ته څېرمه د پاکستاني ځواکونو او وسلهوالو ترمنځ نښتې هم وشوې.
د سپټمبر په ۲۱مه پاکستان په کونړ او پکتیکا کې هم هوايي بریدونه وکړل او ادعا یې وکړه چې ۲۸ وسلهوال یې وژلي دي. خو افغان چارواکو د درېیو ملکي وګړو د وژل کېدو او څلورو نورو د ټپي کېدو خبر ورکړ، چې یوناما هم د درېیو ملکي وګړو وژل کېدا تایید کړې ده.
ولې طالبان د پاکستان ادعاوې ردوي؟
د طالبانو حکومت وايي، په افغانستان کې د ټي ټي پي یا نورو پاکستاني وسلهوالو ډلو د فعالیتونو په اړه د اسلاماباد ادعاوې بې اساسه دي او د پاکستان امنیتي ستونزې د دغه هېواد داخلي ستونزه ده.
کابل همداراز وايي، پاکستان د خپلو امنیتي ستونزو د حل پر ځای د افغانستان پر ضد پوځي اقدامات کوي.
د دواړو لورو ترمنځ اصلي اختلاف همدا دی: پاکستان له افغانستان څخه د وسلهوالو د فعالیتونو د مخنیوي غوښتنه کوي، خو طالبان د دغو ډلو د پټنځایونو ادعا ردوي او د پاکستان هوايي بریدونه د افغانستان د ملي حاکمیت خلاف بولي.
د ستونزې ریښه یوازې ټي ټي پي نه ده
د فرانس پریس په راپور کې شنونکي وايي، د کابل او اسلاماباد ستونزه یوازې د ټي ټي پي پر موضوع نه راڅرخي. د دواړو هېوادونو ترمنځ له کلونو راهیسې د سرحد، امنیت او د وسلهوالو ډلو د فعالیتونو پر سر اختلافات موجود دي.
د چتهام هاوس څېړونکې فرزانه شیخ وايي، اسلاماباد په څرګنده توګه داسې احساس کوي چې طالبان د ټي ټي پي په څېر ډلو د فعالیتونو د مخنیوي لپاره کافي اقدامات نه کوي؛ خو د هغې په وینا، موضوع تر دې ډېره پېچلې ده. هغې احتمال مطرح کړی چې که طالبان پر ټي ټي پي سخت فشار راوړي، ښايي د دې ډلې ځینې وسلهوال د اسلامي دولت خراسان څانګې ته ور واوړي.
د جګړې د پراخېدو خطر
د وروستیو بریدونو له امله د دواړو هېوادونو ترمنځ د پراخې جګړې اندېښنې بیا زیاتې شوې دي. د روان کال په لومړیو میاشتو کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د هوايي بریدونو، توپچي ډزو او بېپیلوټه الوتکو له امله درنې مرګژوبلې او زیانونه اوښتي وو.
د ACLED د معلوماتو له مخې، د فبرورۍ له میاشتې راهیسې په افغانستان کې د پاکستان کابو ۲۰۰ هوايي بریدونه او د توپچي ډزو پېښې ثبت شوې دي؛ د دغو پېښو نژدې نیمایي یې د ملکي وګړو د ټپي کېدو یا وژل کېدو او یا د ملکي سیمو د زیانمنېدو سره تړاو لري.
د منځګړیتوب هڅې هم له ننګونې سره مخامخ دي
د کابل او اسلاماباد ترمنځ د کړکېچ د کمولو لپاره چین، ترکیه، قطر او سعودي عربستان د خبرو او منځګړیتوب هڅې کوي. خو تازه هوايي بریدونه ښيي چې امنیتي ستونزه لا هم د دواړو هېوادونو د اړیکو تر ټولو لوی خنډ دی.
په ورته وخت کې، روسیې هم د وروستیو بریدونو په اړه اندېښنه څرګنده کړې او له دواړو لورو یې غوښتي چې خپل اختلافات د خبرو له لارې حل کړي.
په ټوله کې، د اوسني کړکېچ اصلي محور د پاکستان امنیتي اندېښنې، د ټي ټي پي د فعالیتونو په اړه د اسلاماباد ادعاوې، د طالبانو له لوري د دغو ادعاوو ردول او د دواړو هېوادونو ترمنځ د متقابل پوځي فشار زیاتېدل دي. د کندهار په څېر د افغانستان د رهبرۍ له مهمو مرکزونو څخه د یوه ځای په نخښه کېدل بیا د دې نخښې په توګه ارزول کېږي چې اسلاماباد غواړي خپل پوځي فشار د سرحدي سیمو له محدودې کچې پورته کړي.