په پښتو ژبه کې نااړين او تکراري نويزونه | احمدالله وصال

لنډيز:

په ژبه کې د نویو مفاهيمو د انتقال او ارایې لپاره نوې کلمې جوړول يو حياتي او نوښتي عمل دی، چې د ژبې د ژوند او بقا لپاره بايد په اصولي ډول وپالل شي او له ښه مرغه په پښتو کې د وييرغاونې دود تر څه بريده پالل شوی هم دی. په پښتو کې نوې جوړونې که له یوې خوا پرېمانه ښېګڼې لري؛ له بلې خوا ځينې ستونزې هم په کې ليدل کېږي. د پښتو ژبې د نيولوګېزمونو په روان بهير کې ډير داسې مفاهيم  شته چې د څېړونکو د ناسم درک، سرسري برخورد او  بشپړو ژبنيو قاموسو د نه شتون له امله کې ورته نوې کلمې جوړې شوې، حال دا چې د دغو مفاهيمو د ښوولو لپاره د پښتو ژبې په ګړدودونو او متونو کې تيارې کلمې شته او ځينې داسې مفاهيم هم شته چې د ارایې لپاره یې دوه یا ډېرې نوې کلمې جوړې شوې دي، دا مقاله د همدغه ډول ستونزو د تشخیص او دې موضوع ته د ژبپوهانو د پام وراړلو په پار ليکل شوې. د دې تر څنګ په دې مقاله کې د ژبنۍ پانګې (ګړويزونو، زړويزونو) په اړتيا او لومړيتوبونو بحث شوی او لارښوونه کوي چې د ژبې د بڼې د ساتنې، عصريت او معيارسازۍ په پروسه کې بايد د ژبې پر خپله پانګه (ګړويزونو او زړويزونو) زياته اتکا وشي او نوې جوړونې بايد پر ژبنيو اړتياوو بناء او د امکان تر بريده متحدې او په ژبه کې د شته تشو د ډکون چار ترسره کړي.

کليدي کلمې: ژبه، نويزونه، نيولوګېزم، ګړويزونه، زړويزونه.

سريزه

نن‌سبا د ملتونو تر منځ د فنونو او توکو د تبادلې لړۍ خورا چټکه شوې چې له امله یې له يوې ژبې څخه بلې ژبې ته د وييونو د تګ بهير هم ښایسته چابک شوی. له ژبو څخه ژبو ته د وييونو د تګ په دې چابک بهير کې پښتون پښت هم د نورو ملتونو غوندې د نده لري چې د خپلې ژبې د بقا لپاره د نورو فکټورونو تر څنګ د وييرغاونې په برخه کې خپل مسؤليت ته اوږه ورکړي، چې له ښه مرغه زموږ څېړونکو خپل دې مسؤليت ته څه ناڅه پام کړی او د بېلابېلو مفاهيمو لپاره یې څه اندازه نوي وييونه جوړ کړي؛ خو ستونزه دا ده چې دا نوې جوړونې د یوه نه، بلکې ډېرو ادرسونو له لوري په داسې ډول شوې چې يوه یې په کامله معنا د بل کارونه او جوړونې نه دي تعقيب کړې. د دې تر څنګ پښتو ژبه چې خورا غني ګړدودونه او په ښه اندازه متون لري؛ خو څرنګه چې تر اوسه پورې د پښتو ژبې ټول ګړدودونه نه دي راټول شوي او نه یې هم متونو ته هغسې پاملرنه شوې چې څنګه پکار ده؛ نو موږ تر دې دمه داسې يو جامع قاموس نه لرو چې د پښتو ژبې ټول وييونه او د هغو معناوې دې په کې راغلې وي چې په دې سره زموږ د ژبې د وييونو په اړه نيولوګېزم جوړوونکي د معلوماتو له خلا سره مخامخېږي او د دې خلا په شتون کې نوي جوړ شوي وييونه به حتمي ده چې له تېروتنو خالي نه وي.

په دې مقاله کې هڅه شوې د هغو نويو جوړو شويو وييونو بېلګې راوړل شي چې په ژبه (ګړدودونو او متونو) کې تيار موجود وو، خو د معلوماتو د خلا، بشپړ قاموس د نه شتون او ګړدودي پانګې ته د نه لاسرسي په پايله کې پرې په ژبه کې د نه شتون ګومان شوی يا هم  د نيولوګېسټانو د نه تجسس او راحت طلبۍ له امله داسې وييونه ګڼل شوي چې ګواکې په ژبه کې نه شته او نوي وييونه ورته جوړ شوي، د دې تر څنګ په دې مقاله کې د ځينو داسې مفاهيمو او نومونو بېلګې هم رااخیستل شوې چې د افادې لپاره یې د بېلابېلو اشخاصو او ټولنو له خوا دوه یا زيات نويزونه جوړ شوي دي.

د څېړنې اهميت او مبرميت

د دې څېړنې اهميت په دې کې دی چې ويي رغوونکو ته ور په زړه کوي چې له وييونو سره سرسري چلند و نه ‌کړي، د دې ترڅنګ دا څېړنه د نا اړينو نويزونو ستونزې بيانوي او ښيي چې په پښتو ژبه کې د ځينو مفاهيمو د افادې لپاره ستونزه د وييونو کموالی نه، بلکې د وييپانګې په اړه نابشپړ پوهاوی دی.

د څېړنې مبرميت په دې کې دی چې دا څېړنه په عملي ډول د بې ضرورته نويزونو بېلګې ښيي او هغه ستونزې بيانوي چې د بې ضرورته نويزونو د جوړښت په پايله کې بڼه مومي.

د څېړنې پوښتنې

۱ـ په ژبه کې د کومو مفاهيمو د افادې او کومو پديدو د نومولو لپاره نويزونه جوړ شي؟

۲ـ په پښتو نويزونو کې د نا اړينو او تکراري نويزونو څه کول پکار دي؟

د څېړنې مېتود: په دې څېړنه کېله  تحليلي او انتقادي ميتود څخه ګټه اخيستل شوې او د څېړنې ډول یې کتابتوني دی.

اصلي موضوع

دا چې د نويزونو د جوړښت روايت د نويو پديدو له ایجاد، د ژبې د خپلې پانګې (ګړويزونو او زړويزونو) د شته تشو او د نورو ژبو د پور وييونو له خوا د دغو تشو د ډکون له مخنيوي څخه سرچينه اخلي؛ نو له همدې امله د نويزونو پر اړتيا باندې عام بحث هم له همدې توکو (ګړويزونو، زړويزونو او پورويزونو) سره په ارتباط کې بڼه پیدا کوي؛ خو څرنګه چې زه دلته پر دې  نه غږېږم چې کومو پورويزونو ته نويزونه جوړ شي؟ نو په همدې وجه مو په دې موضوع تمرکز هم نه دی کړی او که په کومو برخو کې دې موضوع ته اشاره هم شوې وي، نو لامل به یې د دې نظر تقويه وي چې  ((په ژبه کې شته ویيونو ته باید نويزونه جوړ نه شي)). دلته زموږ د بحث اصلي موضوع دا معلومول او بېلګې وړاندې کول دي چې په ژبه کې کومو شته وييونو ته نويزونه جوړ شوي او کوم نويزونه تکراري دي؟

داچې د نويزونو په تعريفونو کې د نويزونو څرنګوالی درک کېدای شي، نو پر همدې بنسټ غواړم خپل بحث د نويزونو په ځينو تعريفونو پیل کړم:

نويزونه

د نويو توليد شويو شيانو او نويو مفاهیمو لپاره په ډېرو ژبو کې نوي نومونه جوړ شوي او لا هم جوړېږي چې نيولوګېزمونه یې بولي.

 نیولوګېزم هغه لغت، اصطلاح یا عبارت ته ویل کېږي ‎چې‎‎‎ نوی جوړ شوی وي او زیاتره پر یوه نوي مفهوم باندې دلالت کوي یا یوې زړې اصطلاح ته نوی ژبنی رنګ ورکوي. (هوتک، ۲۰۰۷م: ۵۶ مخ)

خپللاسي یا مصنوعي ويی (نيولوګېزم) هغه دی ‎چې‎‎‎ په بېلښتي یا تړښتي ډول د یوې علمي ټولنې له خوا د تیارو بېلګو له مخې جوړ شوی وي. (زيار، الف،۱۳۶۰ل: ۳ مخ) یا نيولوګېزم نوي لغت ته ويل کېږي، هغه لغت یا اصطلاح چې د نوي او غيري مشهور څيز یا نوي مفهوم د څرګندولو لپاره وضعه وي.  نيولوګېزمونه په دوه ډوله دي:

۱ـ لفظي نيولوګېزم: هغه ته ويل کېږي چې د کومې معنا لپاره نوی لغت جوړ شي.

۲ـ معنوي نيولوګېزم: هغه دی چې لغت په ژبه کې پروت وي خو د کومې نوې معنا لپاره وکارول شي. (لودين، ۱۳۹۹ل:  ۱۰۸مخ)

د نیولوګېزمونو د جوړښت اړتیا

د ژبې غنا او بسیاینه د ژبې د لغوي پانګې په غنا او بسیاينې پورې تړلې ده. په هره اندازه، چې دیوې ژبې ویيپانګه غني وي په هماغه اندازه ژبه هم غني بلل کېږي.

دا مشهوره خبره ده چې ژبه یوه متحرکه او بدلېدونکې پدیده ده چې له ټولنيزو بدلونونو سره سم په کې هر وخت تغیر راځي، نو ويلای شو چې  په ژبه کې نوي  وييونه رامنځته کېدل د ژبې له پیدایښت څخه تر نن ورځې پورې يو معمول دودو او د ژبو د لغوي تشو د ډکولو او ژوند لپاره لومړۍ درجه اړتيا ده.

د پوهاند زيار په وینا د ( ژب ـ فرهنګي ) یرغل پر وړاندې وار له مخه وييرغاونه (نيولوجېزم) له نټه نه منونکو اړينتياوو څخه ګڼل کېږي. (زيار، ۱۳۹۱ل: ت مخ)

د نويو وييونو جوړول ژبنۍ اړتيا ځکه ده چې د اړيکو، علم او پرمختګ په دې نړۍ کې له یوې خوا نوې پوهې او ټولنيز فرهنګونه په تېزۍ سره له يوې ټولنې څخه بلې ته انتقالېږي او له نويو نومونو سره نوي مفاهيم ليږدوي او له بلې خوا هره ورځ نوي او ناليدلي توکي توليدېږي چې هر یو یې ژر يا وروسته له خپل ځانګړي نوم سره چې د توليدوونکو له ژبې ورته ټاکل کېږي، نورو ټولنو ته ځي او په دې توګه د وخت په تېرېدا سره د فرهنګ ورکوونکو او توليدوونکو ټولنو په ډېره اندازه وييونه د واردوونکو ټولنو په ژبه کې ځای نیسي او دا لړۍ مخ پر وړاندې ځي. که چېرته اخيستونکې ټولنې دې چارې ته پام و نه کړي او د خپلې ژبې د خوندي‌تابه تدابير ونه نیسي، نو د وخت په تېرېدا سره یې معلومه خبره ده چې د ژبې لمنه له پرديو کلمو څخه ډکېږي، نو د دې لپاره چې هره ټولنه خپله ژبه د پرديو ژبو له بې‌زغمه تاثير څخه وژغوري، اړه ده  چې د تناسب او اړتيا له مخې نوي وييونه جوړ کړي. د حبیب الله رفيع صاحب له قوله ((… ځینې کسان لغت جوړونه او د ژبې د بشپړتابه چار بدعت او ناروا بولي او په لوی لاس له خپلې ژبې نه د پردیو ژبو موزیم جوړول غواړي، خو په مقابل کې یې ځینې نور کسان په يوازې ځان او افراطي ډول په خپله ژبه کښې نوې نومونې کوي او په دې وسیله ژبه د تجرید او ګوښه ګیرۍ لور ته سوق کېږي. موږ باید یوه منځوۍ لار خپله کړو نه دا ‎چې‎‎‎ هڅه وکړو پښتو سوچه کړو او د هر څه لپاره نوي نومونه کېږدو او په دې توګه خپله ژبه له انزوا او تجرید سره مخامخ کړو او نه د نورو ژبو د بهیر او نړیوالو نویو پدیدو په وړاندې لاس تر زنې کښینو او هر څه ‎چې‎‎‎ زموږ ژبې ته راځي او هر څومره نومونه چې‎‎‎ پښتونخوا ته را وارېدېږي په پټو سترګو یې په خپله ژبه کې ځای کړو او له خپلې ژبې نه د نورو ژبو موزیم یا لوښی جوړ کړو، ‎چې‎‎‎ يوازې چوکاټ یې د پښتو له (( ده، نه، تر، دی او…)) څخه جوړ وي او نور ټول نومونه او لغاتونه د نورو ژبو ور واچوو)). (رفیع، ۱۳۹۴ل: ۱۲۸ مخ)

ګړويزونه او زړويزونه که نويزونه

د پو هانو له نظره د ويي پانګې غنا پر څلورو ستنو ولاړه ده، د ارکایکولغتونو را ژوندي کول، له لهجو څخه لغات اېستل، له نورو ژبو څخه پورول او د نویو لغتونو جوړول. (هوتک، ۲۰۰۸م: ۶۳ مخ . د ژبنيو توکو دا څلور واړه ډلې پر خپل ځای د ځانګړی ارزښت لري. د نړۍ‌وال تعامل په پروسه کې بېشکه پوروينو ته اړتيا ده؛ زاړه لغات سره له دې چې ژبه له پرديوالي ژغوري د پخوانيو ژبنيو زمينو په مرسته زموږ نننۍ ژبنۍ اړتياوې پوره کوي او هم زموږ د فرهنګ او پخوانۍ ويل کېدونکې ژبې د غنا او زموږ د خلکو د فکرونو ښکارندوي کوي او نيولوګېزمونه ژبه له فقر او ګدايي‌ګري څخه ساتي، خو که څه هم چې په ترتيب سره زړويزونه، نويزونه او پوروييونه د اوسنۍ ژبې په غنا کې خورا زيات ارزښتمن دي، سره له دې هم دا درې واړه کټګورۍ وييونه د ګړويزونو ځای نه شي نيولای.

پوهاند مجاوراحمد زيار د يوې (نګه، بشپړې، کره) ليکنۍ یا علمي پښتو د رامنځته کولو لپاره په ګړويزونو او بيا له زړو متونو څخه په را ترلاسه کړيو وييونو باندې  ټينګار کوي او د ګړويزونو په باره کې یې ټينګار تر دې حده دی چې وایي ((یو ويی چې یوازې يو وګړی هم وایي ثبت دې شي)) او دا هم وایي چې نوې جوړونه باید ((يوازې په علمي، تخنيکي، مدني، اداري او داسې نورو مفاهيمو پورې تړلې وي))، خو د دې ترڅنګ د يوې (نګه، بشپړې، کره) ليکنۍ یا علمي پښتو د وييونو په برخه کې په سلو کې د ۲۵ فیصدۍ نسبي نظر هم وړاندې کوي او وایي چې د يوې (نګه، بشپړې، کره) ليکنۍ یا علمي پښتو د رامنځته کولو لپاره مو د انډول او تناسب لپاره د فیصدي آر او معيار وټاکه. په سلو کې ۲۵ له اوسنيو ګړدودنو (لهجو)، ۲۵ له زړو ادبي متونو، ۲۵ له ټاکنو او ۲۵ له نورو ژبو څخه د پورونو په توګه. (زیار، الف، ب، ۱۳۶۰ل: ۲۹ مخونه) او يو ځای د مقالو د يوې ټولګې (د پښتو ژبې د ودې، اړتيا او لارې چارې «۱۳۷۸ل) په ۹۹ مخ کې د ۲۵ سلنې وېش داسې واضح کوي چې ((… که څه هم دا پرتليز (نسبي) وېش دی او په بشپړه توګه کومه د کاڼي کرښه نه ده، خو د ژبې د ګډوله کېدو د مخنيوي يوازينی منل شوی آر (اصل) دی او له دې سره سره د يومخيزې يا بنسټيزې سپېڅلتيا (پيورېزم) د مخنيوي لپاره هم يو سوليز (معقول) بنسټ بلل کېږي)).

نن ورځ د پښتو ژبې د لوړو زده‌کړو ډېر غمخوارن شته چې دوی د پوهاند زيار صاحب ۲۵٪ وېش د کاڼي کرښه بولي او داسې یې تعبيروي چې ګويا په ژبه کې بايد ۲۵٪ ګړويزونه، ۲۵٪ زړويزونه، ۲۵٪ نويزونه او ۲۵٪ پورويزونه وي او ډېر ځله د نويزونو جوړولو او پورويزونو کارولو ته د پوهاند زیار پورته وېش د دليل په توګه راوړي او زموږ د نويزونو او پورويزونو مينانو ته بې له دې چې ګړدودونو او پخوانيو متونو ته مراجعه وکړي په پرانستي مټ د پورويزونو د کارولو او په ډېره اندازه نويزونو د جوړلو جواز ورکوي چې دا کار له یوې خوا په ژبه کې د پوهولو او راپوهولو چار ستونزمنوي او له بلې خوا ژبه پردۍ کوي.

که څه هم چې پوهاند زيار خبره واضيح کړې او د یوه معين حد په توګه ۲۵٪ وېش ته قايلېدل هېڅ منطق هم نه لري، خو که له همدې وضاحت سره سره هم ځينې په خپل اخیستي مفهوم ټينګ وي؛ بیا هم دا وېش په پښتو ژبه کې عملي کېدای نه شي؛ ځکه: لومړی خو بايد د دې هېڅ پوښتنه پيدا نه شي او دې ته اړتيا هم نه شته چې موږ د يوه مفهوم لپاره په پښتو ګړدودونو کې کلمه ولرو او د فیصدۍ تر دې تيورۍ لاندې یې له ژبې یا معياري ژبې او ليک څخه وغورځو او ځاي يې بلې پردۍ یا نوې جوړې شوې او ژباړل شوې کلمې ته ورکړو، دويم دا چې موږ تر اوسه د پښتو د ټولو ګړدودونو وييونه نه دي راټول کړي چې د هغې له مخې دا پرېکړه وکړو چې دا یا هغه لغت په ورځنيو خبرو اترو کې کارېږي او که زړويزی دی؟ ځکه چې له یوې خوا د پښتو ګړدودونه خورا بډایه وييزې زېرمې لري او له بلې خوا پښتو يوه ځانساتې ژبه ده او د دې ژبې ګړدودونو ډېر هغه وييونه تر اوسه ساتلي چې په پخوانيو متونو کې راغلي، خو دا چې دا وييونه زموږ په ګړدودونو کې نه شته، نو موږ یې د خپلې محدوې وييزې زېرمې پر بنسټ زړويزونه بولو چې په حقیقت کې زړويزونه نه دي، بلکې ګړويزونه دي او په پښتو ګړدودونو کې لږ یا ډېر ژوندی کارونګ لري. زما د ليدنو له مخې د پښتو ژبې زړويزونه ډېر کم دي او تر ګړدوديزو پلټنو وروسته ډېر او پوره باور لرم چې د شته ژبې ۲۵ سلنه خو لا څه چې د دې سلنې نيمایي هم پوره نه کړي. درېيم دا چې نړۍ د پرمختګ په حال کې ده او هره ورځ نوي، نوي توکي توليدېږي او له نویو نومونه سره نورو ټولنو ته واردېږي، د دې ترڅنګ د نړۍ‌والو ترمنځ پراخو اړيکو دې ته هم لاره پرانیستې چې نوي علمي او فرهنګي مفاهيم له خپلو نومونو سره په تېزۍ له يوې ټولنې څخه بلې ټولنې ته ولاړ شي. په اوسني وخت کې د نړۍ خورا پرمختللي هيوادونه هم د فرهنګي تاثر په پايله یا د فرهنګي خلا ډکولو او فرهنګي ونجون په موخه نوي فرهنګي عناصر اخلي، د نورو علوم حاصلوي، مادي توکي واردوي او لا هم په يوازې توګه خپلې اړتياوې نه شي پوره کولای چې په دې توګه یې ژبو ته ګڼې پردۍ کلمې او اصطلاحات را درومي. نو زموږ غوندې ټولنه چې له يوې خوا یې د اسلام مقدس دين په منلو سره په ژبه کې پرېمانه دیني و علمي اصطلاحاتو او عربي کلمو ځای نيولی او له بله پلوه د خپلې کريابۍ لامله له واړه څخه تر لوی څيزه پورې له نورو ټولنو راواردوي، د نورو ټولنو علوم او فونون را انتقالوي او دا لړۍ اټکلېدای هم نه شي او ممکنه هم نه ده چې ودرېږي او په دې بهير کې زموږ ژبې بې شمېره کلمې اخیستې او لا هم ورته بې له دې چې احصايه یې معلومه شي پرېمانه پردۍ کلمې راروانې دي او هم یې پر وړاندې د نويزونو د جوړښت کار ښه په کش کې روان دی چې د دې هم هېڅ ډول احصايه نه شته؛ نو په دې ډول نامعلوم حالت کې د يوه معين حد په توګه په ۲۵ سلنه وېش هېڅ ډول تکيا نه شي کېدای.

پوهاند زيار وایي چې ((پښتو بايد لومړی خپله اره پانګه له ګړدودونو او زړو متونو څخه را ترلاسه کړي او بيا يوازې په علمي- تخنيکي او مدني ډګر کې د پښتو د وييپوهنې او ويي‌رغاوني بنسټونو له مخې نوې ټاکنې وکړي او تر ټولو وروسته بيا پرديو ژبنيو (وارداتو) ته غېږ پرانيزي. (زيار، الف، ب، ۱۳۶۰ل: ۲۹ مخونه) بل ځای وايي چې پښتو هم د نورو ژبو غوندې حق لري چې لومړۍ خپله پانګه په کار واچوي او بيا پردۍ. (زيار، ب: ۲۹ مخ) او دا هم وایي چې د پښتو غوندې نوې مدني کېدونکې او علمي کېدونکې ژبه تر هر څه لومړی د یوې پراخې او بشپړې وييپانګې (لغوي زخيرې) تثبیت ته اړتيا لري او هغه په دې ډول چې لومړی يې د لهجوي او متني څېړنې له لارې خپله آره او اصيله پانګه راټوله شي او بيا یې نوره تشه (خليګاه) له یوې خوا د ځينو نوو مدني او علمي نومونو په ژباړنو او ټاکنو او له بلې خوا په پورونو اخيستو ډکه شي. (زيار، الف: ۳۲ مخ) نوموړی دا هم وایي چې په وییپانګې پسې د ژبې ټول ګړدودونه وپلټل شي، هر ویی په خپله فونولوژیکي، سیمانتیکي او ایډیمي ځانګړنو سره په غږ لیک او غږ نیوني (ټایپ ریکارډر) ثبت کړي، که څه هم هغه ويی په یوه ویونکي پورې اړه ولري. د متونو څېړنه چې د ژبې زړو ليکلو يا شفاهي متونو او ادبياتو او همدا راز نومهالنيو چاپونو او خپرونو ته مخه وشي او نوي ويي تر را چاڼ شي.

آرپوهنيزه (اتمولوژيکي) څېړنه چې د آرپوهنې د ميتودونو د په کار اچولو له لارې له خپلوانو ژبو څخه ځينې له لاسه وتلي ويي بېرته خپل یا یې ورسره یو ګډ ميراث ثابت شي. کله چې د دې راز پلټنې له لارې وييپانګه راټوله او جوته شوه بیا وار دې ته رسي چې د ژبپوهنې له بنسټونو سره سمه یې د قاموسونو په بڼه خوندي کړي او هغه هم په بېلا بېلو ټولیو او کټګوریو لکه د وییونو قاموس، د ګړنو (محاورو) قاموس او داسې نور. په دې توګه ‎چې‎‎‎ د ژبې خپله آره سوچه وييپانګه لاس ته راغله، له یوې خوا به مو د خپلې ژبې د اړتیا یوه لویه برخه پوره کړې اوسي او له بلې خوا به مو د وييپانګې د پراختیا یوه وسیله تر لاسه شوې وي)). (زيار، ب: ۲۹ مخ)

او دا هم وایي چې نوې جوړونه باید يوازې په علمي، تخنيکي، مدني، اداري او داسې نورو مفاهيمو پورې تړلې وي چې زموږ فکري او کلتوري زېږنده نه وي، لکه ژبپوهنه د لينګويسټيک، ټولنپوهنه د سوسيولوجي، پوهنتون د يونيورسيټي، څارندوی د سکوټ او پوليس، توغندی د راکټ، او وړکتون د کودکستان لپاره، مګر که سوکړک یا سوړسک ته د جوارو ډوډۍ وټاکو یوه بېځايه ټاکنه به وي، (زيار، الف: ۱۳۶۰، ۳۴ مخ)) دا خبرې په خپله د دې معنا لري چې د ده په اصطلاح د يوې (نګه، بشپړې، کره) ليکنۍ یا علمي پښتو د رامنځته کولو پر وخت بايد نويزونه او پورويزونه د هغو مفاهيمو د ارایې او پديدو د نومولو لپاره وکارول شي چې د هغو د ارایې او نومولو لپاره په ګړويزونو او زړويزونو کې خلا موجوده او کلمې نه وي، نو پر دې بنسټ هم په ژبنۍ پانګه کې د يوه معين حد په توګه ۲۵ سلنه وېش ته قايلېدل مناسب نه برېښي.

شته ګړويزونو او زړويزونو ته د نويزونو جوړول

پورته لارښوونې راښيي چې د نويزونو له جوړښت مخکې بايد د ژبې د ټولو توکو د موندلو او راټولولو لپاره ګړدودي، متني، فکلوري او ایتيمولوژيکې پلټنې وشي او پايلې یې په قاموسونو کې ځای شي. کله چې ژبنۍ پانګه راټوله او په قاموسي ډول خوندي شوه، بيا بايد ټولې هغه ريښتيانۍ موجودې ژبنۍ تشې چې زموږ په ژبه کې د نويو او پرديو راغليو مفاهيمو د افادې په برخه کې موجودې وي او یا هم ناريښتيانۍ (ذهني یا معلوماتي) تشې[1] یعنې هغه تشې چې د افادې کلمه یې زموږ د ژبې په کوم ګړدود کې وي، خو موږ یې په اړه معلومات نه لرو؛ د دغو لاسته راغلو ګړويزونو او زړويزونو (ارخایزمونو او هېسټورېزمونو) په وسيله ډکېدای شي ډکې شي او پاتې نورې تشې دي په ژباړلو، ټاکنو او پور اخيستو ډکې شي او نوې جوړونې باید يوازې په علمي، تخنيکي، مدني، اداري او داسې نورو مفاهيمو پورې تړلې وي چې زموږ فکري او کلتوري زېږنده نه وي، لکه ژبپوهنه د لينګويسټيک، ټولنپوهنه د سوسيولوجي، پوهنتون د يونيورسيټي، څارندوی د سکوټ او پوليس، توغندی د راکټ، او وړکتون د کودکستان لپاره، مګر که سوکړک یا سوړسک ته د جوارو ډوډۍ وټاکو یوه بېځايه ټاکنه به وي.

د محمد معصوم هوتک په وينا د ژبو ماهران کله کله له نيولوګيزمونو سره له دې اسیته مخالفت کوي چې د نوموړي لغت لپاره په ژبه کې پخوا لغت موجود وي. دغه راز مخالفت د غيري ماهرو اشخاصو له خوا هم کېږي)). (هوتک، ۲۰۰۷م: ۵۷ مخ).

خو اوس موږ وينو چې زمو په فرهنګي کړۍ پورې اړوندو ځينو داسې څيزونو او مفهومونو ته هم نوې جوړونې او پورژباړې راشوې چې نومونه او د افادې کلمې یې په ګړدودونو کې تيارې شته؛ داسې مفاهيم او پديدې هم شته چې د افادې توکي او نومونه یې په زړو متونو کې تيار وو، خو بیا هم نوي وييونه ورته جوړ شوي دي او داسې مفاهيم او نومونه هم شته چې د مختلفو پوهانو له خوا ورته دوه يا څو نوي وييونه جوړ شوي.

داچې ولې په پښتو نويزونو کې دا ډول ستونزې ليدل کېږي؟ شوخ (سبب) یې دا دی چې له یوه لوري موږ د خپلو ژبنيو (ګړدودي، متني او تاريخي) توکو بشپړ قاموسونه نه لرو او له بله لوري زموږ په نيولوګېسټانو کې د وييپانګې او وييونو د معنا په اړه پرته خلا، په متونو او ګړدودونو کې د ويينو نه پلټنه او پسته‌پایي (راحت طلبي) د دې لامل ګرځي چې ځينې وخت په ژبه کې د شته وييونو په اړه د نه شتون پرېکړه کوي او نوي وييونه ورته جوړوي، چې په دې سره بېلا بېلو ستونزو ته لار هواروي.

دا چې دا څېړنه د نويزونو په ارزونه راڅرخي نو کېدای شي تاسې ته دا فکر پيدا شي چې د نويزونو له جوړښت څخه مخکې چې د ټولې ژبنۍ پانګې د قاموسونو د جوړښت، د وييپانګې په اړه د معلوماتو د خلا ډکولو او پوره پلټنې ته اړتيا ده؛ نو په نويزونو د څه ويلو لپاره هم د همدې تشو ډکون بنسټيزه اړتيا ده او په نه شتون کې یې لکه څنګه چې د نويزونو جوړښت له تېروتنو خالي نه دی، په همدې ډول د نويزونو نقد هم له تېروتنو سره مل دی چې دا يو معقول فکر او پرځای خبره ده او بايده دا وه چې موږ پورته یادو شويو توکو ته لاسرسی درلودای، خو ستاسې د ډاډ په پار به دا ووايم چې په دې څېړنه کې د نويزونو او په ژبه کې د هغو د شته بديلونو بېلګې له پوره پلټنې ورسته راوړل شوې. زه دا نه وايم چې زما دا کار به هېڅ (خو) او د (نقد ځای) و نه لري؛ اما، ما ته ګټمن ښکاري او د نويزونو د جوړښت پر وخت ځينو ښويېدنو ته د جوړونکو پام ور اړولای شي.

 د بشپړو قاموسونو د نه شتون او د ويينو په اړه د پرتې معلوماتي خلا ترڅنګ بله ستونزه دا ده چې زموږ نويزونو له یوه ټاکلي ادرسه نه، بلکې له مختلفو ادرسونو په داسې ډول سرچينه اخیستې چې ځينو یې د بل کړی کار نه دی څارلی او یوه ته د بل جوړونې هم نه دي معلومې او موږ ويلای شو چې ډېر ځله زموږ د ويي‌جوړونې کار انفرادي شوی، نو ځینې داسې مفاهيم او پديدې ليدل چې ورته د يوه له خوا جوړ شوی نويزی د بل د قناعت وړ نه وي، نو یا ورته بل نوم ږدي او یا یې هم په بڼه کې د بدلون غوښتونکی وي او د خپلې وړاندې کوونکې بڼې د ترويج کوښښ کوي او کړی یې هم دی؛ چې په دې سره په دې برخه کې يو ډول ګډوډي او خوا توروونکې رنګارنګي رامنځته شوې ده.

لکه مخکې چې وویل شول زموږ په ژبه کې داسې توکو او مفاهيمو د نومولو او ارایې لپاره هم نوي وييونه جوړ شوي یا ورته پورژباړې شوې چې د ارایې توکي یې په ګړدودونو کې تيار موجود دي او ځينو یې قاموسونو ته هم لاره موندلې، چې ځينې بېلګې دا دي:

داسې وييونه هم شته چې په زړو متونو کې موجود دي، خو بیا هم ورته نوي وييونه جوړ یا را ژباړل شوي دي، چې له دغو جوړو شويو او راژباړل شويو څخه یې ځينې خورا مشهور شوي هم دي، لکه:

داسې هم شوي چې د يوه څيز د نومولو لپاره دوه یا څو نوي وييونه جوړ شوي، لکه د ګرامر لپاره چې د (پښويه، ژبدود، ژبښود، ليار) نومونه کارېدلي، یا هم يو څيز چا په یوه نوم نومولی، لکه انقلاب چې پاڅون بلل شوی او بل په بل نوم نومولی، لکه همدا انقلاب چې اوښتون ښوول شوی؛ دا ډول وييونه نور هم شته چې ځينې بېلګې دا دي:

    پايله

په ژبه کې د نويو وييونو جوړښت د ژبې د هويت ساتنې یوه نا انکاري ارزښتمنه لار ده چې د يو لړ ځانګړو ارونو په پالنه بڼه پیدا کوي او ژبه له فقر، ګدايي‌ګري او پرديوالي څخه ساتي؛ خو که چېرته همدا جوړونې پر ژبنيو اړتياوو بناء نه وي او یا یې د ژبې د ټولو ګړدودونو او متونو له وييونو څخه د نويزونو جوړوونکو د نه، ناسم یا نابشپړ خبراوي په پايله بڼه موندلې وي؛ نو په دې حالت کې نه یوازې دا چې نوښت بې ګتې کېږي، بلکې له اصلې ژبې سره د زده‌کوونکو فاصله، د معيار پر وړاندې ستونزې او ژبنۍ ګډوډي هم رامنځته کوي. د دې تر څنګ دا کار د زده‌کړې بهير ستونزمنوي او په ضمن کې یې د نويو جوړونو بهير هم بې‌اعتباره او تر شک لاندې راځي. د ځينو په اصطلاح په ژبنۍ پانګه کې د ۲۵ سلنې د تيورۍ رعایت چې په کې د نويزونو او پورويزونو په شان د ګړويزونو او زړويزونو  په ۲۵ سلنه کارښت اتکا کېږي بل هغه فکټور دی چې خپلې ژبنۍ پانګې په مورد د بې‌بندوبارۍ حس روزي او پر ځای یې د پورويزونو د ناسنجول شوي مقدار او افراطي ويي‌جوړونې او کارونې پروسه تقويه کېږي.

وړندېزونه:

۱ـ د علومو اکاډمي ته مې (چې عملاً د نويزونه چاره پر مخ وړي) وړانديز دی چې ټول متفرق نويزونه راټول او د يوه ډېټابس په وسيله خوندي کړي، ترڅو د نورو نويزونو د جوړولو پر وخت د تکرار مخنيوی وشي.

۲ـ نيولوګيستانو ته مې وړانديز دی چې د نويزونو د جوړښت پر وخت د نورو کړي کارونه تر نظره تېر کړي او د دې تر څنګ په هغه مفهوم پسې چې دی غواړي نوې کلمه ورته جوړه کړي په ګړدودونو، قاموسونو او متونو کې پوره پلټنه وکړي او تر بشپړ ډاډ وروسته دې په ژبه کې د واقعي تشو د ډکون په موخه نوې جوړونې وکړي.

ماخذونه

1. اڅکزی، عبدالصمد خان. پښتو ژبه او ليک‌دود، يونائټېډ پرنترز کوته: ۱۹۹۱م.
2. رښتين، صديق الله. پښګرامر «جزء اول»، پښتو ټولنه: ۱۳۲۷ل.
3. رفيع، حبيب الله. ژبپالنه، د افغانستان د علومو اکاډمي، دويم چاپ، ۱۳۹۷ل.
4. رفیع، حبیب الله. ژبساتنه، مومند خپرندویه ټولنه جلال اباد، ۱۳۹۴ هـ ش.
5. زيار، مجاور احمد «پښتو نيولوجېزم یا نوې ویي رغاوونه (لغت جوړونه»، د پښتو ژبې د ودې اړتيا او لارې چارې، (د مقالو ټولګه)، د محمد اسماعيل يون په زيار، د پښتني فرهنګ د ودې او پراختيا ټولنه – جرمني، ۱۳۷۸ل.
6. زیار، مجاوراحمد. پښتو سیند ګی(نوویزونه)، چاپ: دویم، دانش خپرندویه ټولنه،۱۳۹۰ل/ ۲۰۱۲م.
7. زیار، مجاوراحمد. پښتو سیند ګی(نوویزونه)، ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا مرکز، ۱۳۷۸ل/ ۲۰۰۰م.
8. زیار، مجاوراحمد. لیکلا، ننګرهار پوهنتونو د ښوونې او روزنې پوهنځی، ۱۳۶۰ل.
9. زیار، مجاوراحمد. ویي پوهنه، د لوړو او مسلکي ښوونو چاپخونه: ۱۳۶۰ل.
10. عظيمي، قاري محمد عظم. نصاب الصبیان، د علومو اکاډمي، دولتي مطبعه: ۱۳۶۲ل.
11. لودين، دولت محمد. لغت پوهنه، د داود عربزي په زيار، دويم چاپ، ختيځ خپرندويه ټولنه: ۱۳۹۹ل.
12. منګل، کامران. ۲۰۰۰ پښتو وييونه، (….)، ۱۳۹۶ل.
13. هوتک، محمد معصوم. پرمعیاري ژبه د معیار په ژبه یوه څېړنه، اولویل کاناډا، ۲۰۰۶م.
14. هوتک، محمد معصوم. له کندهاره تر اټکه، علامه رشاد خپرندویه ټولنه کندهار، ۱۳۸۹ ل.

[1] ـ له ناريښتيانۍ تشې (ذهني یا معلوماتي تشې): له دغو تشو څخه مې موخه دا ده چې په ګړدودونو او متونو کې د ځينو مفاهيمو د افادې لپاره تيارې کلمې وي، خو د نويو ويينو جوړونکي ترې، نه وي خبر، لکه د متونو او لهجو د (تپار، پتارۍ او درځني) لپاره چې (مړولنځ) کلمه جوړه شوې، يا د يوه مفهوم د افادې لپاره د ژبې ويونکو نومونه کړې وي، لکه په (زغره‌وال ټانک) یې چې د (شوبلې) نوم ایښي، خو د نويزونو جوړوونکی ترې، نه وي خبر او نوې نومونه ورته وکړي.

[2] ـ دا چې باډول نوې جوړه شوې کلمه ده که ګړدودي؟ و نه توانېدم چې مالومات یې وکړم.