جمیل الهام
سریزه
د ایران او امریکا تر وروستۍ جګړې، د سیمې د امنیتي توازن تر بدلېدو او د ایران د پخواني ستر مذهبي مشر له مړینې وروسته، د تهران د راتلونکي سیاست په اړه ګڼ بحثونه راپورته شوي دي. د سیمهییزو چارو ډېری شنونکي باور لري چې ایران د خپل سیاسي او امنیتي سیاست د بیا تعریف له یوه مهم پړاو سره مخامخ دی؛ داسې پړاو چې ښايي په کې د انقلاب له لومړیو کلونو راپاتې ایډیالوژیک لیدلوری ورو ورو د عملي، اقتصادي او ستراتېژیکو محاسبو ځای ونیسي.
دا بدلون یوازې د ایران کورنی سیاست نه اغېزمنوي، بلکې د سیمې پر ټولو هېوادونو، په ځانګړي ډول افغانستان، مستقیم او غیر مستقیم اغېز لرلای شي. افغانستان له ایران سره اوږده پوله، ژورې اقتصادي اړیکې، ګډې اوبه، د کډوالو لویه ستونزه او ګڼې امنیتي اندېښنې لري، نو ځکه په تهران کې هر ستر بدلون د کابل لپاره هم مهم دی.
د ایران سیاست ولې د بدلون په درشل کې دی؟
د ایران د اسلامي جمهوریت له جوړېدو راهیسې، د دغه هېواد بهرنی سیاست تر ډېره د انقلاب د ارزښتونو، مذهبي ایډیالوژۍ او د “مقاومت” د محور پر بنسټ تنظیم شوی و. تهران په سیمه کې د هغو ډلو ملاتړ کاوه چې د امریکا او اسرائیل پر ضد یې دریځ درلود او دا تګلاره یې د خپلې ملي امنیتي ستراتېژۍ برخه بلله.
خو وروستیو تحولاتو وښوده چې د دې ستراتېژۍ دوام هم لوی اقتصادي او هم لوی امنیتي لګښتونه لري. د کلونو اقتصادي بندیزونو، د سیمهییزو جګړو، د هېواد دننه اقتصادي ستونزو او وروستۍ جګړې ایران دې ته اړ کړی چې د خپلو لومړیتوبونو بیا ارزونه وکړي.
نن ورځ د ایران ډېری سیاسي او امنیتي تصمیم نیوونکي دې پایلې ته رسېدلي چې یوازې پوځي نفوذ د هېواد امنیت نه شي تضمینولای. اقتصادي ځواک، سیمهییزې اړیکې، سوداګري او د ګاونډیو هېوادونو ثبات هم د ملي امنیت مهم عناصر ګڼل کېږي.
د نوي نسل راڅرګندېدل
په ایران کې د رهبرۍ په کچه یو مهم نسلي بدلون هم روان دی.
هغه نسل چې اسلامي انقلاب یې رهبري کړی و، ورو ورو له سیاسي صحنې وځي او پر ځای یې هغه سیاستوال او پوځي چارواکي را پورته کېږي چې د ۱۹۷۹م کال د انقلاب د لومړیو تجربو پر ځای د بندیزونو، نړیوالې انزوا او اقتصادي فشارونو تجربه لري.
دغه نسل تر پخوا ډېر پرګماتیک ښکاري. دوی د دې پر ځای چې ټول سیاست د ایډیالوژۍ له زاویې وګوري، غواړي د ایران اقتصادي او امنیتي ګټې د عملي سیاست له لارې خوندي کړي.
له همدې امله د ایران د بهرني سیاست په ادبیاتو کې اوس ډېر د “ملي ګټو”، “اقتصادي دهلېزونو”، “سیمهییز اتصال” او “اقتصادي مقاومت” اصطلاحات کارول کېږي.
افغانستان د ایران په ستراتېژۍ کې
افغانستان د ایران لپاره یوازې یو ګاونډی هېواد نه دی.
له نژدې زر کیلومتره ګډې پولې، د هلمند د اوبو مسئلې، د مخدره موادو د قاچاق، د کډوالو د بحران، مذهبي او فرهنګي اړیکو او سوداګرۍ له امله افغانستان د ایران د ملي امنیت یوه برخه ګڼل کېږي.
د همدې لپاره تهران هېڅکله نه غواړي چې افغانستان د اوږدې بېثباتۍ ښکار شي.
ایران دا هم نه غواړي چې په افغانستان کې داسې حکومت رامنځته شي چې د ایران ضد سیاست غوره کړي یا د هغو وسلهوالو ډلو لپاره زمینه برابره کړي چې د ایران امنیت ته ګواښ پېښوي.
د طالبانو په اړه د تهران لیدلوری
کله چې طالبان په ۲۰۲۱ کال کې بیا واک ته ورسېدل، ایران له لومړنیو هېوادونو څخه و چې له نوي حکومت سره یې اړیکې وساتلې.
خو دا اړیکې د بشپړ باور پر بنسټ نه وې.
تهران طالبانو ته د یوه واقعیت په سترګه ګوري، نه د یوه دایمي ستراتېژیک متحد په توګه.
د ایران سیاستوال ښه پوهېږي چې افغانستان څو قومي، څو مذهبي او څو سیاسي جوړښت لري او یوازې پر یوه سیاسي جریان تکیه کول د اوږدمهاله ګټو ضمانت نه شي کېدای.
له همدې امله ایران په یوه وخت کې له طالبانو، پخوانیو سیاستوالو، قومي مشرانو او نورو اغېزناکو شخصیتونو سره اړیکې ساتي.
دا هغه تګلاره ده چې تهران یې له ډېرو سیمهییزو هېوادونو سره هم عملي کوي.
د احمد مسعود او نورو افغان څېرو حضور
په وروستیو کې د ایران له لوري احمد مسعود او یو شمېر نورو افغان سیاسي شخصیتونو ته د سفرونو بلنه او د هغوی هرکلی دا ښيي چې تهران غواړي د افغانستان له ټولو مهمو لوریو سره د اړیکو دروازې خلاصې وساتي.
دا سیاست څو پیغامونه لري.
لومړی دا چې ایران غواړي د افغانستان په هر احتمالي سیاسي بدلون کې خپل نفوذ وساتي.
دوهم دا چې تهران نه غواړي خپله ټوله سیاسي پانګونه یوازې پر طالبانو وکړي.
درېیم دا چې ایران د افغانستان راتلونکی لا هم بشپړ ثابت نه ګڼي.
د کډوالو مسئله؛ د ایران تر ټولو لویه اندېښنه
نن ورځ میلیونونه افغانان په ایران کې ژوند کوي.
دوی د ساختماني چارو، کرنې، فابریکو او خدماتي سکټور مهم کارکوونکي دي، خو په عین وخت کې د ایران پر اقتصاد او ټولنیزو خدمتونو هم فشار زیاتوي.
د ایران حکومت له څو کلونو راهیسې هڅه کوي د ناقانونه کډوالو شمېر راکم کړي.
خو په همدې وخت کې نه غواړي چې افغانستان دومره بېثباته شي چې د کډوالۍ نوې ستره څپه ایران ته داخله شي.
له همدې امله تهران د افغانستان ثبات د خپل کورني ثبات یوه برخه ګڼي.
اقتصاد؛ د دواړو هېوادونو ګډه اړتیا
افغانستان د ایران لپاره یو مهم صادراتي بازار دی.
له بلې خوا افغانستان د نفتي موادو، برېښنا، خوراکي توکو او ګڼو نورو اړتیاوو یوه برخه له ایران څخه پوره کوي.
د چابهار بندر، د رېللارو احتمالي پروژې، د انرژۍ انتقال او سیمهییز ترانزیت هغه برخې دي چې ایران غواړي لا پراخې شي.
خو په وروستیو کلونو کې د پاکستان، منځنۍ اسیا او چین د اقتصادي حضور زیاتېدو ایران دې ته متوجه کړی چې د افغانستان په بازار کې سیالي ورځ تر بلې سختېږي.
له همدې امله تهران هڅه کوي اقتصادي اړیکې یوازې له حکومت سره نه، بلکې له خصوصي سکتور او سیمهییزو سوداګرو سره هم پیاوړې کړي.
د اوبو لانجه؛ یوه دوامداره ننګونه
د هلمند سیند اوبه لا هم د کابل او تهران ترمنځ له مهمو اختلافاتو څخه دي.
ایران غواړي د ۱۳۵۱ لمریز کال د تړون له مخې خپله ټاکل شوې ونډه ترلاسه کړي، خو افغانستان بیا ټینګار کوي چې د اوبو کمښت، وچکالي او اقلیمي بدلونونه د اوبو پر اندازې اغېز کړی دی.
شنونکي باور لري چې که ایران پراګماتیک سیاست ته مخه کړي، ښايي د اوبو موضوع هم د خبرو، ګډو تخنیکي کمېټو او اقتصادي همکاریو له لارې حل ته نژدې شي، نه د سیاسي فشار له لارې.
امنیتي همکاري
د داعش خراسان څانګې فعالیت، د مخدره موادو قاچاق، د انسانانو قاچاق او سرحدي جرمونه د دواړو هېوادونو ګډې امنیتي ستونزې دي.
ایران پوهېږي چې د افغانستان بشپړه بېثباتي به لومړی د همدې هېواد پر ختیځو ولایتونو اغېز وکړي.
له همدې امله تهران غواړي د افغانستان له اوسنیو چارواکو سره لږ تر لږه په امنیتي برخه کې همغږي وساتي.
افغانستان باید څه وکړي؟
که ایران واقعاً د عملي سیاست پر لور روان وي، افغانستان هم باید خپلې اړیکې یوازې پر سیاسي شعارونو نه، بلکې پر اقتصادي او ملي ګټو متمرکزې کړي.
د سوداګرۍ پراختیا، د اوبو د ستونزې حل، د ترانزیت اسانتیاوې، د کډوالو وضعیت، د سرحدونو امنیت او د پانګونې جلب هغه موضوعات دي چې دواړو هېوادونو ته ګډې ګټې رسوي.
افغانستان هم باید هڅه وکړي چې خپلې اړیکې له ایران، پاکستان، چین، منځنۍ اسیا، هند او نورو هېوادونو سره متوازنې وساتي او د یوه هېواد پر محور خپله سیمهییزه تګلاره محدوده نه کړي.
پایله
ایران د خپل بهرني سیاست د یوه مهم بدلون په درشل کې ولاړ ښکاري. که څه هم لا وختي ده چې د دې بدلون وروستۍ بڼه وټاکل شي، خو شواهد ښيي چې تهران ورځ تر بلې د ایډیالوژۍ پر ځای ملي ګټو، اقتصادي همکاریو او عملي سیاست ته لومړیتوب ورکوي.
د افغانستان لپاره دا یو مهم فرصت او په عین وخت کې یوه ازموینه ده. فرصت ځکه چې دواړه هېوادونه کولای شي خپلې اړیکې د سوداګرۍ، انرژۍ، ترانزیت او امنیت پر بنسټ نوې مرحلې ته داخلې کړي. او ازموینه ځکه چې کابل باید د سیمې د بدلېدونکو معادلو په درک کولو سره داسې متوازنه او واقعبینه تګلاره غوره کړي چې د هېواد ملي ګټې خوندي کړي.
د سیمې سیاست ورځ تر بلې د ایډیالوژیکو شعارونو له دورې وځي او د اقتصادي او ستراتېژیکو محاسبو پر لور روان دی. هر هغه هېواد چې له دې بدلون سره ځان عیار نه کړي، د راتلونکو سیمهییزو بدلونونو له مهمو فرصتونو څخه به بېبرخې پاتې شي.