ليکوالان:
یانګ جاو هوی، په یونان مینزو پوهنتون کې د پښتو ژبې د څانګې مشر؛
هه هونګمي، د یونان د ټولنیزو علومو اکاډمۍ د جنوبي آسیا د مطالعاتو د انسټیټیوټ رئیسه او څیړونکې
که څه هم جغرافیایي عوامل د چین او افغانستان ترمنځ د ترانسپورت خنډ دي، خو د دواړو هېوادونو د خلکو ترمنځ تبادلې هیڅکله نه دي بندې شوي. تاریخ ته په کتو سره، موږ ويلي شو چې د چین او افغانستان ترمنځ دوستي په لنډ وخت کې نه ده رامینځته شوې، بلکې په تدریجي ډول د دوه زره کلونو څخه زیاتو تبادلو په لړ کې رامینځته شوې. په لرغونو وختونو کې، د ورېښمو لارې په اوږدو کې سوداګریزې لارې او د بودایي کلتور تبادله وه؛ نن ورځ، د زده کړې، رسنیو، ځوانانو او د لرغونو اثارو د ساتنې په برخه کې همکاري شته. د چین او افغانستان ترمنځ تل یوه باثباته او ژوره اړیکه موجوده وه، هغه اړیکه چې د متقابل درناوي، متقابل تفاهم او صادقانه دوستۍ پر بنسټ جوړه شوې ده.
د هان سلسلې په لومړیو کې، د چین او هغې سیمې ترمنځ، چې اوسنی افغانستان پکې موقعیت لري، سوداګریزې اړیکې درلودې. په ۱۳۹ قبل الميلاد کال کې د چين د شي هان سلسلې پاچا ”ليو چه“ له نورو هېوادونو سره د دوستانه اړيکو په ترڅ کې ”جانګ چيان“ د خپل استازي په توګه وټاکه، چې د يو پلاوي په مشرۍ لوېديځې سيمې ته د يو مهم ډيپلوماتيک سفر لپاره لاړ شي. له دې وروسته د چین او افغانستان ترمنځ لاره په تدریجي ډول د لرغوني ورېښمو لارې یوه مهمه برخه شوه. افغانستان چې د منځنۍ اسیا، جنوبي آسیا او لویدیځې آسیا په څلور لارې کې موقعیت لري، د لرغوني ختیځ-لویدیځ تبادلې لپاره یوه مهمه سیمه وه. سوداګر، سفیران، راهبان او د مختلفو ځایونو څخه مسافر دلته سره راټولېدل. دوی نه یوازې توکي راوړل، بلکې نظرونه، هنر او پوهې هم راوړل. چینایي ورېښم، چای او لاسي صنایع افغانستان او هاخوا ته خپاره شول، په داسې حال کې چې له افغانستان او شاوخوا سیمو څخه لاجورد (لاپیس لازولي)، مصالحې، میوې او لاسي صنایع چین ته ننوتل. دا ویل کیدای شي چې افغانستان نه یوازې د لرغوني سوداګریزو لارو په اوږدو کې یو مهم ځای و، بلکې د مختلفو تمدنونو د تبادلې لپاره یو مهم پل هم و.
د چین او افغانستان ترمنځ د کلتوري تبادلې تر ټولو مهمه برخه د بودايي کلتور خپریدل دي. لرغونی افغانستان یوه داسې سیمه وه چې د بودايي کلتور ډېره پرمختللې سیمه وه او د چینایي راهبانو لپاره، چې لویدیځ ته یې د بودايي تعلیماتو د ترلاسه کولو لپاره سفر کاوه، یو اړین تمځای و. چینایي راهبانو لکه فاشيان او شيوان ځانګ د افغانستان له لارې د تیریدو پر مهال سیمه ییزې خانقاوې، سټوپې او دودونه ثبت کړل. په ورته وخت کې، له افغانستان او شاوخوا سیمو څخه نامتو راهبان او ژباړونکي هم چین ته راغلل ترڅو د بودايي کتابونو په ژباړه او خپرولو کې برخه واخلي. دا د داسې اوږدمهاله تبادلو له لارې ده چې د چین او افغانستان خلکو نه یوازې فزیکي اړیکې رامینځته کړې بلکې روحاني او کلتوري اړیکې هم رامینځته کړې دي.
له مذهب او فکر هاخوا، د چین او افغانستان ترمنځ هنري تبادلې هم د پام وړ وې. په پخوانيو وختونو کې، افغانستان د مختلفو تمدنونو د یوځای کېدو ځای و، چې فارسي، هندي او یوناني تمدنونو ټول خپلې نښې پریښودې. د افغانستان بډایه معدني سرچینې، غوره هنرونه، او بې ساري معمارۍ او هنري سټایل د ورېښمو لارې له لارې شاوخوا سیمې اغیزمنې کړې. په ورته وخت کې، چینایي نقاشي، سیرامیک، ټوکر، او جمالیاتي مفکورې د سوداګریزو لارو او پرسونل تبادلې له لارې افغانستان او نورو سیمو ته ننوتل. دا تبادله یو اړخیزه نه وه؛ دواړو خواوو ګټه پورته کړه. دا دقیقا د متقابل خلاصون او ټول شمولیت له امله ده چې د چین او افغانستان تمدنونو په دوامداره توګه د اوږدمهاله تبادلو له لارې بډایه شوي او وده یې کړې ده.
له عصري دورې راهیسې، سره له دې چې په نړیوالو حالاتو کې د پام وړ بدلونونه راغلي او افغانستان له ګڼو ستونزو سره مخ دی، د چین او افغانستان ترمنځ دوستي هیڅکله هم نه ده ماته شوې. د چین د ولسي جمهوریت له جوړېدو وروسته، دواړو هېوادونو په رسمي ډول ډیپلوماټیکې اړیکې ټینګې کړې، او دوه اړخیزو اړیکو په عمومي ډول دوامداره پرمختګ ساتلی دی. چین تل د افغانستان خپلواکۍ، حاکمیت او ځمکنۍ بشپړتیا ته درناوی کړی، او همدارنګه یې د پرمختګ لپاره د خپلې لارې د غوره کولو په برخه کې د افغانانو حق ته درناوی کړی دی. په نړیوالو حالاتو کې له بدلونونو سره سره، چین تل افغانستان د دوست ګاونډي په توګه ګڼلی دی. د چین او افغانستان د اړیکو بنسټ په ښه ګاونډیتوب، مساوات او د دواړو خلکو ترمنځ په ریښتینې نیکمرغۍ او باور کې دی.
اوسمهال د چین او افغانستان ترمنځ کلتوري تبادلې نوې بڼه خپله کړې ده. تعلیمي همکارۍ مخ په وړاندې ځي، ډیر افغانان په چین کې زده کړې کوي، او د چینایي پوهانو شمیر مخ په زیاتیدو دی چې د افغانستان تاریخ، ژبه او کلتور څیړي. په وروستیو کلونو کې، ځینو چینایي پوهنتونونو پښتو څانګه تاسيس کړې ده، چې د چین او افغانستان ترمنځ د ژورو او دقیقو تبادلو بنسټ یې کیښود. په عين وخت کې د کلتوري میراثونو د ساتنې، د ځوانانو د تبادلې، اکاډمیک ډیالوګ، د رسنیو خپرولو او د کتابونو ژباړې په برخو کې همکارۍ هم د دواړو خلکو ترمنځ متقابل تفاهم زیات کړی دی.
د خلکو ترمنځ تبادلې هم په مساوي ډول مهمې دي. اوس مهال د چین-جنوبي اسیا نندارتون په څیر نړیوالو پلیټ فارمونو کې د افغانستان زعفران، جلغوزي، غالۍ او لاسي صنایع د چینایي مصرف کونکو په منځ کې په زیاتیدونکي توګه مشهور دي. د دې محصولاتو تر شا نه یوازې د سوداګرۍ فرصتونه بلکې د افغان کارګرانو هوښیارتیا، مهارتونه او هیلې هم دي. د خلکو ترمنځ تبادلې تل په لویو پروژو او پیښو کې نه څرګندیږي؛ دوی په لاسي صنایعو، نندارتون، د ژبې درس، یا حتی په یوه ساده، صادقانه غونډه کې موندل کیدی شي.
تاریخ ښیي چې د چین او افغانستان ترمنځ ملګرتیا په تصادفي ډول نه وه رامینځته شوې. دا د ورېښمو په لرغونې لاره کې پیل شوه، د اوږدمهاله کلتوري تبادلې له لارې رامینځته شوه، او د متقابل درناوي او ملاتړ له لارې دوام لري. نن ورځ، نړۍ لاهم بدلون مومي، او سیمهییز وضعیت پیچلی پاتې دی، مګر تر هغه چې د چین او افغانستان خلک دې ملګرتیا ته دوام ورکړي او د خبرو اترو، تفاهم او همکارۍ ملاتړ وکړي، دا زرګونه کلنه اړیکه به وده وکړي. هیله ده چې چین او افغانستان به د تاریخ پر بنسټ مخ په وړاندې لاړ شي، د خلکو ترمنځ د تبادلې له لارې د دوی ترمنځ واټن کم کړي او په ګډه به د دوی په ملګرتیا کې یو نوی فصل ولیکي.