لیکوال: سمیع الله خالد سهاک
سریزه
د طالبانو بیا واک ته رسېدل د مرکزي او جنوبي آسیا جیوپولیټیک وضعیت په څرګند ډول بدل کړ. کله چې متحده ایالات له شلو کلونو جګړې وروسته خپل پوځیان وایستل، سیمهییز قدرتونه لکه روسیه او چین اړ شول چې خپلې بهرنۍ پالیسۍ تنظیم کړي، څو خپلې ستراتیژیکې ګټې خوندي او په سیمه کې خپل نفوذ پراخ کړي. که څه هم دواړه هېوادونه د سیمې د امنیت او ثبات په اړه ګډې اندېښنې لري، خو د افغانستان او طالبانو په وړاندې یې پالیسۍ د موخو، طریقو او اوږدمهالو اهدافو له مخې توپیر لري. د روسیې پالیسي تر ډېره د امنیت پر بنسټ ولاړه ده او موخه یې دا ده چې بېثباتي د مرکزي آسیا هېوادونو ته خپره نه شي، په داسې حال کې چې د چین پالیسي تر ډېره اقتصادي ده او د سیمهییز اتصال، امنیت او طبیعي سرچینو ته د لاسرسي پر محور راڅرخي.
د روسیې او افغانستان اړیکې
د روسیې اړیکې له افغانستان سره په تاریخي ډول د امنیتي اندېښنو له امله تعریف شوي دي. د شوروي-افغان جګړه لا هم د روسیې پر سیاست اغېز لري. مسکو په افغانستان کې له مستقیم ښکېلتیا څخه ډډه کوي، خو دا هم درک کوي چې له طالبانو سره اړیکې ساتل ضروري دي، ځکه طالبان اوسنی واکمن ځواک دی. له ۲۰۲۱ کال راهیسې روسیې په کابل کې خپله سفارتخانه پرانیستې ساتلې او له طالبانو سره یې دیپلوماتیک تماسونه جاري ساتلي دي. روسي پالیسي جوړونکي باور لري چې که طالبان منزوي شي، نو دا به د قدرت خلا رامنځته کړي چې افراطي ډلې لکه داعش خراسان ترې ګټه پورته کولی شي (Trenin 45).
د روسیې یوه بله لویه اندېښنه د مرکزي آسیا د هېوادونو امنیت دی، په ځانګړي ډول تاجکستان او ازبکستان چې له افغانستان سره ګډه پوله لري. روسیه په دې سیمه کې پوځي اډې لري او د ګډ امنیت تړون سازمان له غړو سره یې ګډ پوځي تمرینونه زیات کړي دي، څو احتمالي ګواښونه کم کړي. مسکو وېرېږي چې په افغانستان کې بېثباتي به د کډوالو د ډېرېدو، د مخدره موادو قاچاق او افراطي فکر د خپرېدو سبب شي. له همدې امله، د روسیې له طالبانو سره تعامل ایډیالوژیک نه، بلکې عملي او د امنیتي تضمینونو پر بنسټ ولاړ دی.
د افغانستان په وړاندې د چین پالیسي
د چین پالیسي هم تر ډېره عملي ده، خو د پراخو اقتصادي او ستراتیژیکو اهدافو له مخې پرمخ ځي. افغانستان د واخان دهلېز له لارې له چین سره ګډه پوله لري، چې د چین د لوېدیځ امنیت لپاره مهمه ده. د چین اصلي اندېښنه دا ده چې د افغانستان بېثباتي ممکن هغو وسلهوالو ډلو ته ځواک ورکړي چې له ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ سره تړاو لري، کوم چې چین یې د شینجیانګ لپاره ګواښ ګڼي (Small 88).
په عین وخت کې، چین افغانستان د یو کمربند، یوه لار یا BRI یوه احتمالي برخه ګڼي. افغانستان د لیتیم، مسو او نورو نادرو معدني موادو لویې زېرمې لري، چې د چین د صنعتي او ټکنالوژیکو اهدافو لپاره مهمې دي. چینايي شرکتونو په افغانستان کې د کانونو او زېربناوو په برخه کې پانګونې ته لېوالتیا ښودلې، که څه هم ناامني لا هم یو لوی خنډ دی (Rolland 134). د روسیې خلاف، چین اقتصادي پرمختګ او پانګونه د ثبات د رامنځته کولو وسیله ګڼي او باور لري چې اقتصادي وده کولای شي افراطیت راکم کړي.
توپیرونه
یو مهم توپیر د دواړو هېوادونو په دیپلوماتیکه ستراتیژۍ کې دی. روسیې د “د مسکو فارمټ غونډې” له لارې ځان د سیمهییز منځګړي په توګه مطرح کړی، چې پکې د سیمې هېوادونه او افغان استازي ګډون کوي. دا د دې ښکارندويي کوي چې مسکو غواړي په مرکزي آسیا کې خپل نفوذ وساتي او ځان د یوه مهم سیمه ایز قدرت په توګه ثابت کړي. برعکس، چین زیاتره د دوه اړخیزو اړیکو او څو اړخیزو سازمانونو لکه د شانګهای همکاریو سازمان له لارې کار کوي او د ګډ امنیت ملاتړ کوي.
سره له دې توپیرونو، روسیه او چین په افغانستان کې ځینې ګډې ګټې هم لري. دواړه د لوېدیځ، په ځانګړي ډول د امریکا، اوږدمهاله پوځي حضور سره مخالف وو او د امریکا وتل یې د نړیوال نفوذ د کمېدو نښه وبلله. دواړه هېوادونه غواړي چې افغانستان باثباته وي او ترهګري یا سیاسي بېثباتي نورو سیمو ته صادره نه کړي. د افغانستان په اړه د دوی همکاري د نړیوال سیاست په ډګر کې د لوېدیځ د نفوذ پر وړاندې د پراخ ستراتیژیک همغږۍ برخه ده (Lo 201).
خو دواړه هېوادونه له ننګونو سره هم مخ دي. د طالبانو حکومت تر اوسه نړیوال رسمیت نه دی ترلاسه کړی، ځکه د بشري حقونو، په ځانګړي ډول د ښځو د حقونو، او د سیاسي شمولیت په اړه یی د نړۍ په سطح جدي اندېښنې شته. روسیه او چین دواړه له افغانستان سره دپلوماتیکې اړیکې لري. برسېره پر دې، د افغانستان اقتصادي بحران او بشري ناورین دا دواړه هېوادونه له پراخې پانګونې څخه راګرځوي، څو چې امنیتي او حکومتي تضمینونه پیاوړي نه شي.
پایله
روسیې او چین د طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته د افغانستان په اړه عملي، خو بېلابېلې پالیسۍ غوره کړې دي. روسیه د سیمې امنیت او د بېثباتۍ د خپرېدو مخنیوي ته لومړیتوب ورکوي، په داسې حال کې چې چین اقتصادي فرصتونو، سرحدي امنیت او اوږدمهاله ستراتیژیک ادغام ته ډېر پام کوي. دواړه هېوادونه له طالبانو سره د ایډیالوژیک ملاتړ له امله نه، بلکې د خپلو ملي ګټو او ستراتیژیکو اړتیاوو له مخې تعامل کوي. د دوی پالیسۍ ښيي چې افغانستان لا هم د سیمه ایز او نړیوالو قدرتونو د سیالۍ مهم ډګر دی، چېرې چې امنیت، اقتصاد او دیپلوماسي په پېچلي ډول سره یوځای کېږي.
ماخذونه
Kortunov, Andrei. Russia and Afghanistan: Security Challenges in Central Asia. Moscow Policy Press, 2023.
Lo, Bobo. A Wary Embrace: What the China-Russia Relationship Means for the World. Penguin, 2022.
Rolland, Nadège. China’s Eurasian Century? Political and Strategic Implications of the Belt and Road Initiative. National Bureau of Asian Research, 2020.
Small, Andrew. The China-Pakistan Axis: Asia’s New Geopolitics. Oxford UP, 2015.
Trenin, Dmitri. Russia’s Foreign Policy in the Post-American World. Carnegie Endowment, 2022.