تاند (چهارشنبه، د زمري/ اسد ۲۸ مه) د منځني ختیځ د رسنیو د څېړنې انسټیټیوټ (MEMRI) په یوه تازه تحلیلي راپور کې د افغانستان د واخان دهلېز، د پاکستان د امنیتي اندېښنو او د داعش خراسان ډلې د فعالیتونو ترمنځ پر اړیکو تمرکز کړی دی.
راپور په داسې وخت کې خپرېږي چې د افغانستان او پاکستان اړیکې په جدي ډول ترینګلې دي.
په دې تحلیلي راپور کې چې مراکشۍ څېړونکې او شنونکې فاطمه الاشمي لیکلی، راغلي چې د پاکستان او طالبانو ترمنځ د اړیکو خرابېدو د اسلاماباد هغه پخوانۍ تګلاره له ستونزو سره مخ کړې چې تمه یې لرله په کابل کې به یو نژدې (مطیع) او همکار حکومت د پاکستان امنیتي او ستراتیژیکې ګټې خوندي کړي.
واخان دهلېز د دې وضعیت یوه مهمه برخه بلل شوی دی. دغه تنګه سیمه د افغانستان په شمال ختیځ کې پرته ده او له تاجکستان، پاکستان او چین سره پوله لري. د سیمې جغرافیه د مرکزي او جنوبي اسیا ترمنځ د احتمالي تګ راتګ او امنیتي فعالیتونو له پلوه ځانګړی اهمیت لري. د واخان په اړه په وروستیو کلونو کې د پاکستان د احتمالي امنیتي موخو او پوځي فعالیتونو په اړه هم بېلابېل راپورونه خپاره شوي، خو د پاکستان د مستقیمې ولکې یا الحاق د هڅې ادعاوې په خپلواکه توګه ثابتې شوې نه دي.
د پاکستان او طالبانو اړیکې
د راپور یوه مهمه موضوع د پاکستان او طالبانو د اړیکو بدلون دی. پاکستان د طالبانو له پخوانیو مهمو ملاتړو څخه ګڼل شوی او له ۱۹۹۰مو کلونو راهیسې یې له دې ډلې سره پراخې اړیکې لرلې. خو په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د دواړو لورو ترمنځ اختلافات په ځانګړي ډول د تحریک طالبان پاکستان (TTP) د فعالیتونو، سرحدي امنیت او د افغانستان له خاورې د وسلهوالو ډلو د فعالیتونو پر سر خراب شوي دي.
په ۲۰۲۶ کال کې دغه اختلافات تر پوځي نښتو او د پاکستان تر هوايي بریدونو پورې هم رسېدلي دي. د هند د دفاعي مطالعاتو او تحلیلونو انسټیټیوت په یوه تازه ارزونه کې ویلي چې د پاکستان او افغانستان ترمنځ روان کړکېچ د اسلاماباد د هغې پخوانۍ ستراتیژۍ د ناکامۍ نښه ده چې غوښتل یې په افغانستان کې خپل نفوذ د امنیتي موخو لپاره وکاروي.
داعش خراسان بله مهمه اندېښنه
راپور د داعش خراسان یا ISKP فعالیتونه هم د افغانستان د امنیتي وضعیت له مهمو عواملو څخه بولي. داعش خراسان له ۲۰۱۴ کال راهیسې په افغانستان کې فعال دی او د طالبانو یو له مهمو وسلهوالو مخالفانو څخه دی. دې ډلې په تېرو کلونو کې د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې خونړي بریدونه کړي او په ځانګړي ډول یې پر شیعه وګړو، دولتي او امنیتي هدفونو بریدونه کړي دي.
د ملګرو ملتونو د وروستي راپور له مخې، د افغانستان په شمال ختیځ کې د ترهګرو ډلو فعالیتونه هم د سیمې د هېوادونو لپاره د اندېښنې وړ دي. د ملګرو ملتونو د څار ډلې ویلي چې د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ (ETIM/TIP) غړيو په بدخشان، په ځانګړي ډول د واخان په سیمه کې، د فعالیتونو ساحه پراخه کړې ده.
د نفوذ پراخه سیمهییزه سیالي
د MEMRI د تحلیل له مخې، موضوع یوازې د افغانستان او پاکستان ترمنځ پر شخړه محدوده نه ده؛ بلکې افغانستان د څو سیمهییزو امنیتي او ستراتیژیکو لوبغاړو د اندېښنو په مرکز بدل شوی دی. پاکستان د TTP فعالیتونه د خپل ملي امنیت لپاره جدي ګواښ ګڼي، چین په افغانستان کې د اویغوري وسلهوالو ډلو له حضور اندېښمن دی او د مرکزي اسیا هېوادونه د داعش خراسان او نورو وسلهوالو ډلو د پراختیا د احتمال په اړه اندېښنه لري.
په همدې حال کې، د افغانستان او پاکستان ترمنځ د پولې پر سر شخړې او د دواړو هېوادونو ترمنځ پوځي نښتې د دې وضعیت د لا پېچلې کېدو سبب شوې دي. د واخان ستراتیژیک موقعیت هم د دې سیمې اهمیت زیاتوي، ځکه چې دا سیمه د چین او منځنۍ اسیا ترمنځ د افغانستان له لارې د احتمالي ارتباط یوه ځانګړې نقطه ده.
په ټوله کې، د MEMRI د راپور اصلي پیغام دا دی چې د افغانستان د شمال ختیځ امنیتي وضعیت نور یوازې د کابل داخلي موضوع نه ده؛ بلکې واخان او د افغانستان شمال ختیځ د پاکستان، داعش خراسان، چین او منځنۍ اسیا د امنیتي اندېښنو او نفوذ د سیالۍ په یوه مهمه نقطه بدل شوي دي. البته د راپور ځینې ادعاوې تحلیلي دي او باید د خپلواکو سرچینو له لارې وکتل شي؛ د MEMRI راپور په خپله د ټولو مطرح شویو ادعاوو لپاره مستقل ثبوت نه وړاندې کوي.