شکورالرحمن حمیدي
بغير لهٔ ياره که ســـــــپرلی راځــي نو نهٔ دې راځــي
پس لهٔ مرګي مې که لالی راځــــــي نو نهٔ دې راځي
چې پهٔ اور ســـــــوې زندګي مې بيـا پهٔ اور ونيسي
داسې ناترس که ګلالی راځـــــــي نو نهٔ دې راځــــي
چې د وطن د پاکي خاورې پهٔ نـــــوم نهٔ يم شهــيد
راته اخپل او که پردی راځـــــي نو نهٔ دې راځــــــي
د زړهٔ کنډلي پرهـــــــارونه مې چې بيا راســـــــپړي
ياد دې که داسې مرګنی راځــــي نو نهٔ دې راځـــــي
ساه مې لهٔ تن چې د جانان پهٔ غېږ کښې ونهٔ خيژي
داسې بي خونده که مرګی راځـــي نو نهٔ دې راځــي
د ښکلو ميـــــره بې لهٔ تا عـــــــمردراز مـــــــروت ته
مخ ته که ښکلی وخت تېری راځــي نو نهٔ دې راځي
د عمرداراز مروت د دې فکري، ادبي او ژور احساس لرونکي غزل پۀ اړه ځان د بشپړې شننې اهل نۀ ګڼم، خو د غزل د مینې او احساس لۀ مخې مې یوه نیمګړې ادبي هڅه کړې ده.
دا غزل که لۀ ظاهري مینې ورهاخوا ولولو، نو د یو زخمي انسان، یو بېباوره عاشق، یو وطنپال او د ژوند لۀ سختو تجربو تېر شوي انسان چیغه ده. شاعر یوازې د یار خبره نۀ کوي؛ دلته د ټولنې، سیاست، خیانت، جګړې، انتظار او انساني ارزښتونو خبرې هم پرتې دي. هر بیت داسې تحلیل غواړي لکه انسان چې د خپل ژوند حساب ورکوي.
بغير لهٔ ياره که ســـــــپرلے راځــي نو نهٔ دې راځــي
پس لهٔ مرګي مې که لالے راځــــــي نو نهٔ دې راځي
دا بیت ظاهراً د عشق خبره کوي، خو ژور سیاسي او ټولنیز مفهوم هم لري.
پسرلی عموماً د خوشحالۍ، بدلون او نوي ژوند نښه ده. شاعر وایي که زما یار نۀ وي، نو پسرلی هم ارزښت نۀ لري. دلته “یار” یوازې معشوق نۀ دی؛ ممکن ازادي، امن، عدالت یا هغه ارمان وي چې انسان پرې ژوند کوي.
پۀ سیاسي لحاظ دا بیت د هغو ملتونو حالت انځوروي چې کلونه کلونه د سولې وعدې اوري، خو کله چې هر څۀ لۀ منځه ولاړ شي بیا ورته د خوشحالۍ خبرې کېږي.
لکه یو وطن چې جګړه یې ځوانان وخوري، بیا وروسته ورسره د پرمختګ وعدې وشي خو هغه پرمختګ ناوخته وي.
“پس لۀ مرګي مې که لالی راځي” د ناوخته عدالت فلسفه ده.
پۀ ژوند کې چې انسان ته عزت، مینه او حق ورنۀ کړل شي، نو وروسته خواخوږي بېمعنا کېږي.
پۀ ادبي لحاظ دلته تضاد ډېر قوي دی:
پسرلی = ژوند
مرګ = پای
یار = معنا
شاعر وایي چې بې معنا ژوند او ناوخته مینه دواړه بې ارزښته دي.
دا بیت د اوسني انسان درد هم دی
ډېری خلک وایي:
“مونږ پښتنۀ تل په مړو پسې ژاړو او پۀ ژوندیو پسې ټیمان ډبوو
چې پهٔ اور ســـــــوې زندګي مې بيـا پهٔ اور ونيسي
داسې ناترس که ګلالی راځـــــــي نو نهٔ دې راځــــي
دا بیت د انسان د تکراري درد فلسفه ده.
شاعر وایي زما ژوند لا مخکې سوځېدلی دی، نو که بیا هم څوک راځي چې نور درد راکړي، نو نۀ دې راځي.
پۀ سیاسي اړخ کې دا بیت د هغو مشرانو او قوتونو تصویر دی چې یو ملت لۀ جګړو، بېوزلۍ او تباهۍ وروسته بیا د “نجات” پۀ نوم راشي خو هماغه درد تکرار کړي.
“ناترس ګلالی” ډېر ژور تعبیر دی.
یعنې ځینې خلک ظاهراً ډېر ښایسته، مهربان او د خیر خبرې کوي، خو دننه بې رحمه وي.
پۀ ژوند کې هم داسې خلک شته:
پۀ مینه به درانږدې شي خو روح به دې مات کړي
د اصلاح خبرې به کوي خو فساد به یې زیات وي
د دین، وطن یا عدالت نوم به اخلي خو انسان ته به پۀ سپکه ګوري او ژوندي انسانان به سوځوي
ادبي اړخ کې دلته “اور” یوازې حقیقي اور نۀ دی؛
دا د زړۀ درد، فقر، جنګ، خیانت او رواني عذاب سمبول دی.
شاعر د خپل ژوند د تجربې لۀ مخې وایي: هر راتلونکی انسان رحمت نۀ وي؛ ځینې خلک دوهمه تباهي وي.
چې د وطن د پاکي خاورې پهٔ نـــــوم نهٔ يم شهــيد
راته اخپل او که پردي راځـــــي نو نهٔ دې راځــــــي
دا بیت د غزل سیاسي او ملي محور دی.
شاعر دلته خپل شخصي درد د وطن تر درد قربانوي.
وایي که زما مرګ د وطن لۀ پاره نۀ وي، نو بیا د خلکو راتګ او خواخوږي راته ارزښت نۀ لري.
دا د غیرت، قربانۍ او ملي شعور تر ټولو لوړ مقام دی.
سیاسي اړخ: دا بیت هغو خلکو ته اشاره ده چې یوازې د شخصي ګټو لۀ پاره ژوند کوي. شاعر وایي: “تر ټولو لوی عزت د وطن لۀ پاره قرباني ده.”
پۀ جګړه ځپلو ټولنو کې دا فکر ډېر ژور وي.
خلک ویني چې ځینې کسان د وطن پۀ نوم تجارت کوي، خو حقیقي قرباني نۀ ورکوي.
شاعر دلته د “خپل او پردي” ترمنځ توپیر هم ماتوي.
یعنې که هدف سپېڅلی نۀ وي، نو خپل او پردی دواړه یو شان دي.
پۀ ادبي لحاظ: “پاکه خاوره” د وطن تقدس ښکاره کوي.
دا یوازې جغرافیه نۀ ده؛ دا د مور، تاریخ، وینې او هویت نښه ده.
د ژوند لۀ نظره: انسان هغه وخت بشپړ احساس کوي چې خپل ژوند لۀ یوه لوړ هدف سره وتړي.
د زړهٔ کنډلي پرهـــــــارونه مې چې بيا راســـــــپړي
ياد دې که داسې مرګنے راځــــي نو نهٔ دې راځـــــي
دا بیت د حافظې او رواني درد شاهکار دی.
“کنډلي پرهارونه” داسې زخمونه دي چې پټ شوي وي خو لا نۀ وي رغېدلي.
شاعر وایي که ستا یادونه زما زاړۀ دردونه تازه کوي، نو داسې یاد دې نۀ راځي.
پۀ سیاسي لحاظ: جګړه ځپلي ملتونه همداسې وي.
کله چې زاړۀ ظلمونه، قتلونه او تباهۍ بیا راژوندۍ شي، نو ټولنه بیا زخمي کېږي.
ځینې وخت سیاستوال یا قوتونه د خلکو زاړۀ دردونه د خپلو ګټو لۀ پاره راپاروي.
پۀ ادبي لحاظ: “مرګنی یاد” ډېر قوي ترکیب دی.
یاد عموماً خوږ ګڼل کېږي، خو شاعر یې قاتل بولي.
دا د انسان د روان حقیقت دی: هره خاطره سکون نۀ وي؛ ځینې خاطرې انسان ماتوي.
د ژوند اړخ: ډېر خلک ظاهراً هېر شوي ښکاري، خو دننه یې زخمونه ژوندي وي.
ساه مې لهٔ تن چې د جانان پهٔ غېږ کښې ونهٔ خيژي
داسې بي خونده که مرګے راځـــي نو نهٔ دې راځــي
دا بیت د عشق او مرګ فلسفه سره تړي.
شاعر وایي که مرګ هم راځي، نو غواړم د جانان په غېږ کې وي.
یعنې انسان حتی د مرګ پۀ شېبه کې هم د محبت، امن او خپل والي تږی وي.
پۀ سیاسي لحاظ: پۀ جګړو کې ډېری انسانان بې کوره، بې خپلوانو او یوازې مري.
دا بیت د هغه انساني درد غږ دی چې وایي: “انسان یوازې مرګ نۀ غواړي؛ عزتمند مرګ غواړي.”
پۀ ادبي لحاظ: “بې خونده مرګ” ډېر نوی تعبیر دی.
مرګ ته عموماً دردناک ویل کېږي، خو شاعر یې بې خونده بولي.
یعنې: که پۀ مرګ کې هم مینه نۀ وي، نو هغه هم بې معنا دی.
د ژوند فلسفه: انسان یوازې ژوند ته نه، بلکې د مینې احساس ته اړتیا لري.
د ښکلو ميـــــره بې لهٔ تا عـــــــمردراز مـــــــروت ته
مخ ته که ښکلے وخت تېرے راځــي نو نهٔ دې راځي
دا د شاعر وروستۍ پرېکړه ده.
وایي که راتلونکی هر څومره ښکلی وي، خو ته پکې نۀ یې، نو زۀ یې نۀ غواړم.
دا د وفادارۍ تر ټولو لوړه درجه ده.
پۀ سیاسي لحاظ: دا بیت د اصولو د ساتلو پیغام هم لري.
ځینې خلک د ښۀ وخت لۀ پاره خپل ارزښتونه خرڅوي، خو شاعر وایي: “بې له اصله ښۀ وخت هم بې ارزښته دی.”
پۀ ادبي لحاظ: “ښکلی وخت” د هیلو، پرمختګ او آرام سمبول دی، خو شاعر وایي معنا یې د محبوب پۀ شتون پورې تړلې ده.
د ژوند حقیقت: انسان یوازې د پیسو، قدرت یا آرام لۀ پاره ژوند نۀ کوي؛ هغه د تعلق، محبت او معنا لۀ پاره ژوند کوي.
پۀ درنښت شکورالرحمن حمیدي