د چین دروازه او د لویو قدرتونو وارخطايي
له واشنګټنه تر مسکو پورې: ولې ستر قدرتونه بېجینګ ته مخه کوي؟
ډاکتر محمدهمایون همت
لنډیز
د ۲۰۲۶م کال د مې د میاشتی په منځ کې بېجینګ د نړیوال سیاست یوه داسې صحنه وړاندې کړه چې د نوي نړیوال توازن ژوره معنا پکې نغښتې وه.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ چین ته لاړ؛ لږ وروسته د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین هم د شي جین پینګ مېلمه شو.
دا پرله پسې سفرونه یوازې د سرې غالۍ، پروتوکول او رسمي عکسونو کیسه نه وه؛ دا د هغې نړۍ تصویر و چې په کې واشنګټن، مسکو او بېجینګ د نوو معاملاتو، اړتیاوو او امتیازونو تر منځ خپل ځایونه بیا تنظیموي.
د مقالې د بنسټ ستنی: ټرمپ معامله غواړي، پوتین تکیه غواړي، شي جین پینګ امتیاز غواړي.
دا جملې باید د شعار په توګه نه، بلکې د تحلیل د محور په توګه ولوستل شي.
او دا ځکه چی:
امریکا له چین سره د سیالۍ او معاملې له دریځه مخ ته ځې؛
روسیه د جګړې، بندیزونو او د انرژۍ د بازارونو له فشار وروسته پر چین خپله اتکا زیاتوي؛
او چین، د صبر او حساب په سیاست کې، له هر لوري څخه خپل اوږدمهاله ملي امتیاز غواړي.
کلیدي کلمې
چین، روسیه، امریکا، بېجینګ، ټرمپ، پوتین، شي جین پینګ، Power of Siberia 2، افغانستان، سیمه ییز سیاست، ملي ګټه، څو قطبي نړۍ.
۱. سریزه: له واشنګټنه تر مسکو پورې، ولې د نړۍ لوی مشران بېجینګ ته ورځي؟
په پخواني نړیوال نظم کې واشنګټن د پرېکړې لوی مرکز ګڼل کېده، مسکو د مقابل ځواک نښه وه، او بېجینګ ډېر وخت د صنعتي تولید او نړیوال تجارت د یوې سترې فابریکې په توګه انځورېده.
خو د نن ورځې نړۍ نور په هغه ساده هندسه کې نه ځاييږي.
چین اوس یوازې اقتصادي ځواک نه دی؛ د ټکنالوژۍ، انرژۍ، دیپلوماسۍ، امنیتي محاسبې او نړیوالو ائتلافونو په میدان کې هم د داسې قدرت په توګه راښکاره شوی چې ستر لوبغاړي یې له حسابه نه شي ایستلای.
له همدې امله، د ټرمپ او پوتین پرله پسې سفرونه چین ته د عادي پروتوکول خبره نه ده. دا د نړیوال توازن د بدلېدو نښه ده.
ګارډین د دواړو سفرونو د تشریفاتي جوړښت په اړه ولیکل چې په ظاهره یو ډول هندسه لیدل کېده، خو چین په ظرافت سره توپیرونه هم ښکاره کړل. دا توپیرونه د بېجینګ سیاسي پیغام پیاوړی کوي: چین له واشنګټن سره د ثبات دروازه پرانیستې ساتي، خو له مسکو سره هم خپل ستراتیژیکه نږدېوالی نه پرېږدي.
«بېجینګ نور د قدرتونو د تګ راتګ عادي تمځای نه دی؛ بېجینګ د معاملې مېز شوی دی.»
۲. ټرمپ معامله غواړي، پوتین تکیه غواړي، شي جین پینګ امتیاز غواړي
د دې مقالې د فکر محور په یوه جمله کې راټولېږي: ټرمپ معامله غواړي، پوتین تکیه غواړي، شي جین پینګ امتیاز غواړي. د دې جملې ارزښت په دې کې دی چې درې بېلابېلې سیاسي اړتیاوې په یوه لنډ او روښانه چوکاټ کې راولي.
امریکا له چین سره ځکه معامله غواړي چې چین د نړیوال اقتصاد، ټکنالوژۍ او بازارونو له نقشې څخه نه شي ایستل کېدای. روسیه پر چین ځکه تکیه کوي چې د اوکراین جګړې او لوېدیځو بندیزونو د مسکود خپلی خو ښی اقتصادي ټاکنی محدود کړي دي. چین خپل قیمت ځکه ټاکي چې د دواړو اړتیاوې پېژني او د خپل ملي مصلحت لپاره یې په اوږدمهاله محاسبه بدلوي.
دا جمله دلته د شعار په توګه نه، بلکې د استدلال د ملا تیر او د افغان ولس د زدکړی په توګه کارول شوی ده .
او داځکه چی؛
ایا موږ خپلی ملی ګټی د علم او حکمت په رڼا کی تعریف کړی دی؟
او که د نورو د ګټو او سترا تیژییو قربانې یو؟
۳. امریکا معامله غواړي: د فشار، رقابت او اړتیا سیاست
د امریکا او چین اړیکه د ساده دوستۍ یا ساده دښمنۍ اړیکه نه ده. دا اړیکه د رقابت، تړاو، شک، سوداګرۍ، ټکنالوژۍ او نړیوال نفوذ ګډه هندسه ده. امریکا چین د خپل اوږدمهاله ستراتیژیک سیال په توګه ویني، خو په عین وخت کې پوهېږي چې د چین له بازار، تولیدي ظرفیت، صنعتي ځنځیرونو او مالي وزن پرته د نړیوال اقتصاد ډېری معادلې نیمګړې پاتې کېږي.
ټرمپ چین ته د معاملې له ذهنیت سره ولاړ. هغه هڅه کوي له چین سره په داسې ژبه خبرې وکړي چې هم فشار پکې وي، هم سودا پکې وي، او هم د امریکا د داخلي سیاسي پیغام اړتیا پکې پوره شي. خو د ټرمپ سفر خپله دا حقیقت هم ښکاره کوي چې چین نور داسې قدرت نه دی چې یوازې د فشار له لارې اداره شي. ستر قدرتونه هغه مهال یو بل ته ورځي چې مقابله یوازې د حکم په ژبه نه شي حل کېدای.
په دې معنا، د امریکا د معاملی غوښتنه د چین د کمزورۍ نښه نه ده؛
برعکس، دا د چین د وزن نښه ده. کله چې واشنګټن له بېجینګ سره د خبرو، فشار او سودا تر منځ لاره لټوي، دا ښيي چې نړۍ له یو قطبي نظم څخه د څو قطبي محاسبې پر لور روانه ده.
۴. روسیه تکیه غواړي: د دوستۍ تر موسکا لاندې د اړتیا سیوری
پوتین چین ته د ملګرتیا په ژبه ورغی، خو د روسیې اقتصادي او سیاسي وضعیت د دې سفر تر شا بل تصویر هم ښکاره کوي. له ۲۰۲۲م کال وروسته د اوکراین جګړې، لوېدیځو بندیزونو، د مالي سیستم محدودیتونو، د اروپايي انرژۍ د بازار د کمېدو او د ټکنالوژۍ د لاسرسي ستونزو د مسکو انتخابونه تر پخوا ډېر تنګ کړي دي.
همدی وضعیت د جرمني ځینو رسنیو ته د تندو تعبیرونو زمینه برابره کړه.
taz د «Bittsteller auf Betteltour» جمله وکاروله؛ یعنې پوتین د مرستې غوښتونکي په څېر د تکیې په سفر کې دی.
دا ډول تعبیر باید د لته د قطعي حکم په توګه نه، بلکې د اروپايي سیاسي تحلیل د یوې نښې په توګه و ارزول شي.
روسیه لا هم اټومي ځواک، پراخه خاوره، پوځي ظرفیت او د انرژۍ سترې زېرمې لري؛ خو د اقتصادي او دیپلوماتیکو انتخابونو ساحه یې له پخوا محدوده شوې ده.
«پوتین د دوستۍ په جامه کې بېجینګ ته ولاړ، خو د اړتیا سیوری یې له قدمونو سره روان و.»
۵ . چین خپل قیمت ټاکي: د صبر، موسکا او حساب دیپلوماسي
چین د لوړ غږ سیاست نه خوښوي؛ چین ډېر وخت انتظار کوي، موسکا کوي، خبرې کوي، او د مقابل لوري اړتیا اندازه کوي. همدا د چین د ځواک یوه ځانګړې بڼه ده.
د جرمني Der Spiegel د دې فضا په اړه د «انتظار، موسکا، خبرې» په څېر تعبیر کارولی؛ دا درې کلمې د چین د ارام، خو حسابي دیپلوماتیک سبک ښه انځور وړاندې کوي.
شي جین پینګ د ټرمپ او پوتین پرله پسې سفرونو ته یوازې د پروتوکول په سترګه نه ګوري. هغه پوهېږي چې امریکا له چین سره معامله غواړي، ځکه چین د نړیوال اقتصاد او ټکنالوژۍ له نقشې څخه نه شي ایستل کېدای. هغه پوهېږي چې روسیه پر چین تکیه زیاتوي، ځکه مسکو له بندیزونو، جګړې او د انرژۍ له فشار سره مخ دی.
له همدې امله، چین له دواړو سره خبرې کوي، خو د دواړو له اړتیاوو څخه خپل امتیاز هم غواړي.
دا د چین د سیاست یو مهم درس دی: چین د دوستۍ په نامه خپل مصلحت نه قربانوي.
که روسیه د چین نږدې ملګرې هم وي، چین د ګاز بیه، د پایپ لاین شرطونه، د تړون وخت، او د خپل اقتصاد اړتیاوې په خپله ټاکي.
همدا د امتیاز اخیستنې سیاست دی.
۶. Power of Siberia 2 د دوستۍ تر شعار لاندې د معاملې سړه محا سبه
د پوتین د چین سفر تر ټولو مهم اقتصادي امتحان د Power of Siberia 2 ګاز پایپ لاین و.
دا پروژه روسیې ته اجازه ورکوي چې هغه ګاز چې پخوا یې اروپا ته لېږه، د چین بازار ته واړوي.
د رویټرز د راپور له مخې، د کرملین له خوا د عمومي تفاهم خبره شوې، خو د بیې، مهال وېش او مهمو قراردادي جزئیاتو په اړه لا وروستی تړون نه و اعلان شوی.
رویټرز همدا راز یادونه کوي چې دغه پایپ لاین هر کال شاوخوا ۵۰ میلیارد مکعب متره ګاز له روسیې څخه د مغولستان له لارې چین ته رسولای شي.
واشنګټن پوسټ د دې موضوع سیاسي معنا نوره هم روښانه کړه: پوتین د شي جین پینګ وروستۍ منظوري ترلاسه نه کړه. دا ټکی د روسیې او چین د اړیکو اصلي توازن ښکاره کوي. روسیه غواړي ژر تړون وکړي، ځکه اروپا ورته نور د پخوا په څېر خلاص بازار نه دی.
چین بیا بېړه نه کوي، ځکه ګڼې انرژۍ سرچینې لري او د روسیې د اړتیا له امله کولای شي ښه قیمت، ښه شرطونه او اوږدمهاله امتیاز وغواړي.
«روسیه چین ته ستراتیژیک شریک وایي؛ چین روسیې ته ستراتیژیک فرصت وایي.»
ایا موږ ا فغا نان هم د خپلو ملی ګټو په فرصت،نعمت او غفلت پو هیږو ؟
۷. د نړیوالو او جرمني سرچینو ګډ تصویر
د دې موضوع د علمي ارزښت لپاره مهمه ده چې مقاله یوازې پر یوه خبري روایت ولاړه نه وي.
Reuters او Associated Press د غونډې بنسټیز واقعیتونه، د تړونونو شمېر، د انرژۍ بحثونه او د امریکا پر سیاستونو د شي او پوتین ګډې نیوکې راپور کړې دي.
The Guardian د سفرونو د تشریفاتي جوړښت او د چین د دوه ګوني پیغام سیاسي معنا راخیستې ده.
The Washington Post د Power of Siberia 2 د نه نهايي کېدو له لارې د روسیې او چین د اړیکې نامتوازن اړخ روښانه کړی دی.
Al Jazeera بیا په دې ټینګار کوي چې چین په دې صحنه کې ډیر کارتونه په لاس کې لري او د امریکا، روسیې او سیمه ییزو شخړو تر منځ د ځان لپاره پراخ دیپلوماتیک ځای جوړوي.
په جرمني رسنیو کې هم Der Spiegel، taz، Deutsche Welle، ZDFheute، Tagesspiegel او t-online د دې سفرونو پر نمادین اړخ، د چین پر لوړېدونکي وزن، او د پوتین پر محدودو انتخابونو بحث کوي.
taz د Bittsteller او Betteltour توند تعبیرونه کاروي؛
Deutsche Welle د چین د زیاتېدونکي نړیوال رول خبره کوي؛
Tagesspiegel لیکي چې بېجینګ په یو وخت کې دوه پیغامونه لېږي:
له امریکا سره ثبات غواړي، خو له روسیې سره نږدې مشارکت هم ساتي.
د سویس NZZ په څېر سرچینی هم په عمومي ډول د نورو جرمني ژبو د ژورو نړیوالو تحلیلونه را خستی دی.
۸. د افغانستان لپاره د بېجینګ دروازه څه معنا لري؟
افغانستان باید دا صحنه یوازې د ټرمپ، پوتین او شي د عکسونو، تشریفاتو او خبري سرلیکونو په سترګه ونه ګوري.
دا زموږ د جغرافیې، راتلونکي، کانونو، ترانزیټ، امنیت او ملي ګټو لپاره هم ژور درس لري. افغانستان د منځنۍ آسیا، ایران، پاکستان، چین، روسیې او جنوبي آسیا تر منځ پروت دی.
کله چې چین، روسیه او امریکا د انرژۍ، ترانزیټ، ټکنالوژۍ، امنیت او نړیوال نفوذ په نوې سیالۍ کې خپل ځایونه بیا تنظیموي، افغانستان هم په مستقیم یا غیرمستقیم ډول د دې نقشې برخه ګرځي.
خو پوښتنه دا ده چې افغانستان به په دې نقشه کې د خپل برخلیک مالک وي، که د نورو د نقشو موضوع؟
که د افغان حا کمانو تصمیمونه او فیصلی مشروع، عادلانه، علمي، شفافه او ملي وي، افغانستان کولای شي د چین، منځنۍ آسیا، جنوبي آسیا او لوېدیځ تر منځ د اتصال له جغرافیې څخه ګټه واخلي.
خو که کور دننه تعلیم کمزوری، عدالت ناقص، اقتصاد غیرشفاف، او ملي وحدت کمزوری وي، نو جغرافیه به د فرصت پر ځای د نورو د سیالۍ ډګر شي.
«افغانستان که علم، عدالت او ملي وحدت ولري، جغرافیه یې نعمت دی؛ که نه، همدا جغرافیه به بیا د نورو د نقشو او هند سو د لوبو میدان دی »
۹. افغان ملي ګټی: نه احساساتي تمایل، نه ړوند مخالفت
افغان ولس د لویو قدرتونو د جګړو، شعارونو، اشغالونو، نیابتي سیاستونو او د نورو د ستراتیژیو د قیمت له ورکولو ستړی شوی دی.
له همدې امله، زموږ بحث باید نه د امریکا ړوند ملاتړ وي، نه د روسیې بې شرطه ستاینه، او نه د چین بې انتقاده تمجید.
افغان ملي ګټی له متوازنې دیپلوماسۍ، علمي فکر، مشروع دولتدارۍ، عدالت، شفاف اقتصاد او ملي وحدت څخه تېرېږي.
امریکا د افغان راتلونکي مطلق تضمین نه دی. روسیه د افغان درد یوازینی درمل نه ده. چین هم د افغان ولس بې قید او شرط ساتونکی نه دی.
د افغانستان ژغورنه د افغان عقل، علم، عدالت، ملي وحدت، مشروع دولتدارۍ، د ښځینه او نارینه تعلیم، او له نړۍ سره د عزت، احتیاط او ملي مصلحت پر بنسټ د متوازنې اړیکې په جوړولو کې ده.
په نوې نړۍ کې هغه ملتونه خوندي پاتې کېږي چې د خپل کور دننه چاری منظم کړي.
هغه ملت چې علم نه لري، د نورو د تبلیغاتو ښکار کېږي.
هغه دولت چې عدالت نه لري، نړیوال اعتبار نه شي اخیستلای.
هغه هېواد چې داخلي وحدت نه لري، د بهرنیو قدرتونو د معاملې پر میز یوازې د جغرافیې په توګه پاتې کېږي، نه د مستقل ملت په توګه.
۱۰. پایله: د بېجینګ دروازه، د نړۍ وارخطايي، او د افغانستان بیدار عقل
د ټرمپ او پوتین پرله پسې سفرونه چین ته د یوه نوي نړیوال واقعیت نښه ده.
واشنګټن له چین سره معامله غواړي، ځکه چین د نړیوال اقتصاد او ټکنالوژۍ له نقشې څخه نه شي ایستل کېدای.
مسکو پر چین تکیه زیاتوي، ځکه د جګړې، بندیزونو او د انرژۍ د بازارونو د بدلون فشار یې انتخابونه محدود کړي دي.
بېجینګ بیا د صبر، موسکا او حساب له لارې د دواړو اړتیاوې پېژني او خپل امتیاز اخلي.
دا لیکنه په یوه جمله کې راټولو : ټرمپ معامله غواړي، پوتین تکیه غواړي، شي جین پینګ امتیاز غواړي.
خو د افغانستان لپاره تر دې مهمه جمله دا ده:
افغان ملت باید د لویو قدرتونو د دروازو ننداره چی نه، بلکې د خپلو ملي ګټو، عقل، علم، عدالت او وحدت له لارې د خپل برخلیک مالک شي.
که افغانستان د خپل کور دننه چاری منظم کړي، د تعلیم دروازې پرانیزي، عدالت عملي کړي، ملي وحدت وساتي، کانونه شفاف مدیریت کړي، او د نړۍ له قدرتونو سره د عزت او مصلحت پر بنسټ متوازنه دیپلوماسي وکړي، نو زموږ جغرافیه به د نورو د نقشو میدان نه، بلکې د افغان ولس د عزت، ابادۍ او راتلونکي فرصت شي.
«د ملت عزت د پردیو په وعدو نه، بلکې په علم، عدالت، ملي وحدت، مشروع دولتدارۍ او هوښیارې دیپلوماسۍ ساتل کېږي.»
د سر چینوکارولو یادونه
په دې مقاله کې د نړیوالو رسنیو د راپورونو اوږده ژباړه یا پراخ نقل نه دی شوی؛ د سرچینو بنسټیز معلومات په خپلواکه تحلیلي ژبه، لنډو اشارو او دقیقو سر چینو سره کارول شوي دي. چی هم د علمي امانت اصل ساتي او هم د چاپي حقونو او ژورنالیستي اخلاقو ا صول مرا عات کوی.
سرچینې او ماخذونه
1. Reuters. “Xi to host old friend Putin as China projects stable global role after Trump visit.” 19 May 2026. https://www.reuters.com/world/china/xi-host-old-friend-putin-china-projects-stable-global-role-after-trump-visit-2026-05-19/
2. Reuters. “Xi and Putin unite to criticise US, but fail to clinch big gas deal.” 20 May 2026. https://www.reuters.com/world/china/xi-putin-meet-beijing-tea-diplomacy-after-trump-visit-2026-05-19/
3. Reuters. “Kremlin says understanding reached on Power of Siberia 2 gas link with China, no details yet.” 20 May 2026. https://www.reuters.com/business/energy/kremlin-says-understanding-reached-power-siberia-2-gas-link-china-no-details-yet-2026-05-20/
4. Associated Press / AP. “Putin, Xi praise high-level ties and growing energy trade as they meet in Beijing days after Trump’s visit.” 20 May 2026. https://apnews.com/article/china-russia-putin-xi-5b7304bc1604cbb7135cb96f217b8b3e
5. The Guardian. “Same but different: how Xi and China welcomed Trump and Putin.” 20 May 2026. https://www.theguardian.com/world/2026/may/20/how-xi-jinping-china-welcomed-donald-trump-vladimir-putin
6. The Guardian. “Xi and Putin condemn irresponsible US foreign policy at Beijing summit.” 20 May 2026. https://www.theguardian.com/world/2026/may/20/china-russia-xi-jinping-vladimir-putin-meet-beijing-after-trump-visit
7. The Washington Post. “Putin, Xi signal unity but fail to reach deal on pipeline sought by Russia.” 20 May 2026. https://www.washingtonpost.com/world/2026/05/20/putin-fails-secure-xi-approval-power-siberia-2-pipeline/
8. The Washington Post. “As Putin visits China, distrust simmers beneath an anti-U.S. alliance.” 19 May 2026. https://www.washingtonpost.com/world/2026/05/19/putin-visits-beijing-amid-growing-imbalance-russia-china-relations/
9. Al Jazeera. “‘China holds the cards’: Why Putin’s visit to Beijing after Trump matters.” 19 May 2026. https://www.aljazeera.com/features/2026/5/19/neutral-superpower-china-why-putin-visit-to-beijing-after-trump-matters
10. Al Jazeera. “What is the Power of Siberia 2 pipeline that Russia, China are planning?” 20 May 2026. https://www.aljazeera.com/features/2026/5/20/what-is-the-power-of-siberia-2-pipeline-that-russia-china-are-planning
11. Deutsche Welle / DW. “China’s moment? Putin heads to Beijing after Trump courts Xi.” 19 May 2026. https://amp.dw.com/en/chinas-moment-putin-heads-to-beijing-after-trump-courts-xi/a-77200122
12. ZDFheute. “Rush Hour in Peking: Erst Trump, dann Putin.” 20 May 2026. https://www.zdfheute.de/briefing/putin-xi-china-banerjee-zdfheute-update-100.html
13. taz – die tageszeitung. “Putin zu Besuch in China: Bittsteller auf Betteltour.” 2026. https://taz.de/Putin-zu-Besuch-in-China/!6180514/
14. Tagesspiegel. “Putin in Peking: Erst Trump, jetzt Putin.” 20 May 2026. https://www.tagesspiegel.de/internationales/putin-in-peking-kurz-nach-trump-xi-begrusst-putin-in-peking-15616385.html
15. Der Spiegel. “Wladimir Putin bei Xi Jinping…” 2026. https://www.spiegel.de/ausland/wladimir-putin-bei-xi-jinping-ein-partner-russlands-kann-kein-partner-europas-sein-a-beb20896-bc05-4cbd-a161-e4bd43fbe1bd
16. Eurotopics. “Putin in Beijing: partner or supplicant?” 21 May 2026. https://www.eurotopics.net/en/357975/putin-in-bejing-partner-or-supplicant
ډاکتر محمدهمایون همت
MD، PhD