تاند- د ۱۹۱۷ د اپریل په ۱۴ مه د ایسپیرانتو ژبې جوړوونکی ایل. ایل زامنهوف له دنیا تللی. د لودویک زامنهوف (Ludwig Zamenhof) د تلین په پلمه د هغه ژوند او ایسپیرانتو (Esperanto) ژبې ته، چې ټاکل شوې وه د ټولو ملتونو د ارتباط ژبه وي، کتنه کوو.
لودویک زامنهوف او د ایسپیرانتو ژبې کیسه
لودویک لازاروس زامنهوف (۱۸۵۹-۱۹۱۷) یو پولنډی سترګو ډاکټر، ژبپوه او د نړۍ یو له هغو لویو متفکرانو څخه و چې غوښتل یې د ژبنیو خنډونو په لرې کولو سره د انسانانو ترمنځ سوله او تفاهم رامنځته کړي.
زامنهوف څوک و؟
زامنهوف د پولنډ په بیالیستوک (Białystok) ښار کې زیږیدلی و. په هغه وخت کې دا ښار د روسي امپراتورۍ برخه وه او د بېلابېلو قومونو (یهودانو، پولنډیانو، روسانو او جرمنیانو) استوګنځی و. هغه ولیدل چې د دې قومونو ترمنځ د بدبینۍ او جګړو اصلي لامل دا دی چې دوی د یو بل په ژبه نه پوهېږي. همدې وضعیت هغه وهڅاوه چې یوه داسې “نړیواله مرستندویه ژبه” جوړه کړي چې د هر چا لپاره یې زده کړه اسانه وي او په کوم ځانګړي هېواد یا قوم پورې تړلې نه وي.
د ایسپیرانتو جوړېدل
په ۱۸۸۷ کال کې، زامنهوف خپل لومړنی کتابګوټی د “نړیواله ژبه” تر سرلیک لاندې خپور کړ. هغه دا کتاب په مستعار نوم، “ډاکټر ایسپیرانتو” (Doktoro Esperanto) چاپ کړ، چې په خپله جوړه شوې ژبه کې یې معنا وه: “هغه ډاکټر چې هیله من دی.” وروسته همدا نوم (ایسپیرانتو) د ژبې په نوم بدل شو.
د ایسپیرانتو ژبې ځانګړتیاوې
ایسپیرانتو یوه جوړه شوې ژبه ده چې لاندې مهمې ځانګړتیاوې لري:
۱. اسانه ګرامر: د دې ژبې ګرامر یوازې ۱۶ اساسي اصول لري چې هېڅ استثنا (Exception) نه لري.
۲. منطقي لغتونه: ډېری کلمې یې له لاتیني، جرمني او سلاویکي ژبو څخه اخیستل شوي، نو د اروپایانو لپاره ډېره نژدې ده.
۳. بې طرفي: دا ژبه د هېڅ ملت کلتوري یا سیاسي استعماري وسیله نه ده، بلکې د ټولو انسانانو ترمنځ د برابرۍ سمبول دی.
د زامنهوف فلسفه (هومارانیزم)
زامنهوف یوازې د ژبې په جوړولو بسنه ونه کړه؛ هغه د “هومارانیزسم” (Homaranismo) په نوم یوه فلسفه هم درلوده. د هغه عقیده دا وه چې ټول انسانان د یوې کورنۍ غړي دي او باید د تعصبونو پر ځای له متقابل درناوي سره ژوند وکړي. هغه ایسپیرانتو یوازې د خبرو وسیله نه، بلکې د “سولې د خپرولو وسیله” ګڼله.
نننۍ نړۍ او ایسپیرانتو
که څه هم ایسپیرانتو د انګلیسي ژبې په څېر په نړیوال سیاست او تجارت کې حاکمه نه شوه، خو نن سبا په نړۍ کې په میلیونونو خلک پرې خبرې کوي. د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې د ایسپیرانتو ټولنې شته، کتابونه پرې لیکل شوي او ان ګوګل (Google Translate) هم دا ژبه په خپل لیست کې شامله کړې ده.
پایله:
لودویک زامنهوف چې د ۱۹۱۷ کال د اپریل په ۱۴مه ومړ، نړۍ ته یې داسې میراث پرېښود چې تر ننه د هغو خلکو لپاره د پیوستون وسیله ده چې د “یوې نړۍ او یوې انساني کورنۍ” خوب ویني.