څه موده مخکې مې په یوټیوب کې د وحید عمر یو پاډکاسټ ولید، چې د بحث موضوع یې (ایا ما ملت هستیم) وه. زه د وحید عمر موضوع ته ګوته نه نیسم او نه دا لیکنه د وحید عمر له پاډکاسټ سره تړم، خو د پاډکاسټ موضوع مې په ذهن کې داسې څه رایاد کړل، چې باید ویې لیکم.
ځینې اشخاص په شعوري او غیر شعوري ډول منل شوي، دود شوي او عام شوي ملي ارزښتونه متنازعه او تر پوښتنې لاندې راولي او غواړي، چې په خپلو درواغجنو ادعاوو، غیر علمي نظریاتو او ظاهرا ښکلو الفاظو او زړو کلیشو لومړی زموږ ناخبره خلک او نوی نسل شکمن او بیا یې په خطرناک فکر مسموم کړي.
دا بحثونه لومړی د ډیموکراسۍ په لسیزه کې ځینو کیڼ اړخو او ښی اړخو ډلو (پرچمیانو، ستمیانو، شعله یانو، اخوانیانو) مطرح کړل، چې د ببرک په دوره کې یې د منظم سیاسي فکر بڼه غوره کړه. دې ډلو په ظاهره د (جهان هم وطنۍ) نغارې ډنګولې، ملت پالنه یې تنګ نظري او فاشیزم بلل، خو کله، چې مات شول اصلي څېره یې راښکاره او په تنګو قومي او قبیلوي سوړو ننوتل.
اخوانیانو هم د پردیو په خوله ملي ارزښتونه له اسلام سره په ټکر کې بلل، ملي ملتپالنه یې تعصب بلل، ملت پالان یې تکفیرول او یا یې وژل، خو له ملت او هېواد څخه دباندې یې هیچا هم لاسنیوی و نه کړ، اخیر دوی هم مات شول او د ملت له شرمه یې خپل مخونه په قومي او قبیلوي نقابونو کې پټ کړل او ځينې یې د تظاهر له مخې د ملتپانې ټرمینالوژي کاروي.
ورپسې د رباني دوره د ببرک کارمل د فکر دوام و او په تېر جمهوریت کې نظار شورا، پخوانیو چپي ډلو او اخوانیانو د بې سرحده بیان له ازادۍ څخه ناوړه ګټه پورته کړه او دا مضر بحثونه یې د هر مجلس اجنډا وګرځول.
زما ښه یاد دي، چې د اطلاعاتو او کلتور وزیر سید مخدوم رهین په وزارات کې درې ورځنی سیمینار جوړ کړ او د ځان په ډول ډېرو متعصبو څېرو ته یې د ملي ارزښتونو ضد کمپاین له پاره مایک په لاس ورکړ، لکه پدرام، زریاب، حفیظ منصور او داسې نور.
د دې سیمینار موضوع دا وه، چې ایا موږ ملت یو؟ حفیظ منصور به له یوې خوا دعوه کوله، چې احمدشاه مسعود ملي قهرمان و، خو له بلې خوا به یې ویل چې موږ ملت نه، بلکې خپاره او پاشلي قبایل یو.
زموږ کلیوال او عنعنوي ملایان صاحبان خو له پېړیو پېړیو راهیسې ملي ارزښتونه د اسلام ضد بولي، خو په عمل کې له وطن څخه دباندې د خپل هېواد له پاسپورټ پرته فرضي حج ته هم نه شي تلای، په همدې افغانستان کې اوسېږي او د افغان ملت په زکات، عشر، خیرات او چندو ژوند کوي، خو وطن پالنه او ملت پالنه کفري عقیده بولي.
دوی په حجره او مدرسه کې د عباسي دورې عرب شاعر (ابو نواس) د بچه بازۍ شعرونه په خوند مطالعه کوي، خو خوشال بابا نه پېژني او یا یې نه خوښېږي، د مغولي پاچا عالمګیر (فتاوای عالمګیري) خوښوي او په حنفي فقه کې یې معتبر کتاب بولي، خو په پښتو ژبه لیکل شوی د (احمدشاهي فتاوا) کتاب نه پېژني او که یې پېژني هم ارزښت نه ورکوي، د عثماني سلطنت او ترکانو د فتوحاتو کیسې په ترنم کې کوي، خو د میوند په ملي حماسه نه دي خبر، تر اسلام مخکې د عربو د جهالت د دورې قصیدې مطالعه کوي، خو د امیر کروړ حماسي شعر نه پېژني او زه فکر کوم، چې دا د دوی ګناه نه ده.
دا چې ولې زموږ د مسجدونو او مدرسو په نصاب کې زموږ د خپلو ادبیاتو، تاریخ او ملي ارزښتونو په اړه کتابونه نه دي ځای شوي، په دې کار کې زموږ، سوداګر، شتمن خلک او په ځانګړي ډول زموږ پخواني حکومتونه ملامت دي، عنعنوي ملا چې د خلکو په ډوډۍ ژوند کوي فرمایش به یې ولې نه مني، دا ډېر اسانه کار و، چې له بده مرغه زموږ پخوانیو حکومتونو دا اسانه کار هم نه دی کړی.
که په دې لړ کې یوازې د خوشال بابا او رحمان بابا ادبي اثار او دغه ډول د مولوي صالح محمد کندهاري تدریسي کتابونه په دیني نصاب کې شامل شوي وای زموږ ملایانو صاحبان به له پښتو مطالعې سره اشنا شوی وای، له دې لارې به یې د خپل وطن تاريخ، ادبیات، کلتور او ملي ارزښتونه هم مطالعه کړي وای.
که دې موضوع ته له اسلامي او علمي پلوه وګوره هم ښه ترا پوهېږو، چې د خوشال بابا (دستارنامه) تر (پنج ګنج) غوره کتاب دی، د رحمان بابا دېوان تر شافعي مذهبه (تحفه نصایح) ګټوره او علمي محتوا لري. دا هغه کتابونه دي، چې زموږ ملایان صاحبان او طالبان یې له خپلو ملي ارزښتونو سره اشنا کول.
ملي ارزښتونه ډېر دي، ځینې ارزښتونه ډلبندي کېدای شي، له سره تعریف کېدل یې هم علمي کار دی، د زمان او مکان په تله تلل یې هم معقوله لاره ده، ځینې ارزښتونه که پردي هم وي د ګټې له مخې ملي او خپل کېدای شي، په ځینو ملي ارزښتونو کې د ګټې او تاوان له مخې بدلون هم په کې راتلای شي، ان دا چې ځینې ارزښتونه حذف کېدای شي، خو په دې لړ کې (وطن) او (ملت) ثابت او تلپاتي ارزښتونه دي، یوازې په افغانستان کې نه، بلکې په ټوله نړۍ کې یو ډول تعریف لري او ډېر ضروري ارزښتونه بلل کېږي.
که څوک وايي چې ځينې خلک لکه (خلیلزاد) له افغانستان څخه دباندې ارام ژوند لري او نور خپل اصلي وطن، ملت، تاریخ او نورو ملي ارزښتونو ته هیڅ اړتیا نه لري، خو زه وایم، چې یوازې خلیلزاد نه، بلکې ټول افغان کډوال د خپل اصلي وطن او ملت له ادرس، اعتبار، ملي هویت او پاسپورټ یا نورو ملي اسنادو په مرسته بهرنیو هېوادونو ته تللي دي، که په بهرنیو هېوادونو کې اقتصادي، امنیتي یا بل بحران راشي نو لومړی شک به پر همدې کډوالو کېږي او ډېر امکان لري، چې دا کډوال بیرته خپل اصلي وطن ته راوشړي، لکه ایران او پاکستان چې وشړل او دا لړۍ اوس هم دوام لري.
که څه هم ځینې اشخاص او ډلګۍ د وطن او ملت ارزښت په خوله نه یادوي او د ارزښتونو په سترګه نه ورته ګوري، خو عملا لکه اکسېجن د همدې وطن او ملت په برکت ژوند تېروي.
دا د بحث علمي او معقول میتود نه دی، چې منلي ملي ارزښتونه تر پوښتنې لاندې راولو، باید د افادې او بحث طرز بدل کړو او په دې اړه دا پوښتنې مطرح کړو، چې ملي ارښتونه څه ته وایي، زموږ په ملي او فردي هویت کې څه څه نقش لري، ملي او نړیوال حیثیت یې څه دی، ایا موږ له ملي ارزښتونو پرته ارام او باوقاره ژوند کولای شو، په وروستیو څو لسیزو کې زموږ ملي ارزښتونو ته ولې او څنګه زیان ورواوښت؟ دا ټپي شوي ملي ارزښتونه څنګه بیرته رغولای شو، ایا له ملي ارزښتونو پرته پیاوړی ملت او دولت جوړولای شو؟ ځینې ډلې ولې ملي ارزښتونه نه مني؟ د دې ډلو استدلال څه دی؟ ایا د دوی په استدلال کې عینیت او معقولیت شته که د پردیو استخباراتي شبکو ماموریت مخ ته وړي، څنګه د نورو پرمختللیو ملتونو او دولتونو په ډول خپل ملت، نظام، سیاست او اجتماعي اخلاق د ملي ارزښتونو پر بنسټونو درولای شو؟
زه باور لرم، چې دا بحثونه مو خامخا یوې مثبتې نتیجې ته رسوي، خو که د هر شي له پاره زړو یوناني منطقو ته پناه وړو او د هر ارزښت له پاره وچ هندسي فورمول جوړوو، بیا به د انسان له پاره هم له سره نوی تعریف جوړوو او دا به هېروو چې موږ تر دې مهاله انسانان و.
یو به وایي، چې انسان هغه ناطق حیوان دی، چې پر دوو پښو ځي، واښه او غوښه خوري، بل به وایي چې ځینې مرغان خو هم غوښه او واښه خوري او دوې پښې لري، دا چې د تفاهم له پاره ځانګړي اوازونه، سیګنالونه او حرکات لري دا یې نطق او خبرې دي، نو ایا دغه ډول مرغان هم انسانان دي؟
بل به وایي، چې انسان باید د دې خصوصیاتو ترڅنګ عقل هم ولري، وروسته باید عقل ته هم هندسي تعریف جوړ شي، لنډه دا چې په همدې وچو هندسي تعریفاتو کې به مو وخت ضایع شي، خو مطلوبه او ګټوره نتیجه به په لاس را نه شي.
زما په اند د مدني او معقولو انسانانو د فکر طرز او بحث میتود دا دی، چې د بحرانونو پر څرنګوالي، عواملو او مدیریت بحث وشي، نه دا چې منل شوي ګټور مارزښتونه متنازعه کړو او په لوی لاس فکري بحرانونو ته زمینه برابره کړو.