ذبیح الله افغان
اوسنی نړیوال نظام د ژورو سیاسي، اقتصادي او امنیتي بدلونونو له یوې داسې مرحلې تېرېږي چې د نړیوالو اړیکو دودیز جوړښتونه یې له جدي ننګونو سره مخ کړي دي. د اوکراین جګړه، د منځني ختیځ کړکېچ، د اټومي وسلو د پراختیا ګواښونه، اقتصادي بندیزونه، سوداګریز محدودیتونه، د ټکنالوژۍ پر سر سیالۍ او د نړۍ د سترو قدرتونو ترمنځ ستراتیژیک رقابت هغه عوامل دي چې نړیوال ثبات یې اغېزمن کړی دی. په داسې شرایطو کې د نړیوال سیاست راتلونکی یوازې د پوځي او اقتصادي قدرتونو د سیالۍ له مخې نه، بلکې د ډیپلوماسۍ، اقتصادي همکاریو، متقابل اعتماد او د نړیوالو شخړو د مدیریت له څرنګوالي سره هم تړلی دی.
د چین، روسیې او امریکا د ولسمشرانو سیاسي دریځونه او نړیوال تعاملات د همدې بدلونونو مهم اړخونه جوړوي. د چین ولسمشر شي جینپینګ، د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین او د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د خپلو هېوادونو د ملي ګټو او ستراتیژیکو موخو له مخې نړیوالو مسایلو ته بېلابېل لیدلوري لري. امریکا هڅه کوي خپل نړیوال اقتصادي، سیاسي او امنیتي نفوذ وساتي، روسیه د خپل ستراتیژیک موقعیت او امنیتي ګټو د تضمین غوښتونکې ده، په داسې حال کې چې چین د اقتصادي همکاریو، متقابل احترام، سولهییزو اړیکو او څو قطبي نړیوال نظم پر پراختیا ټینګار کوي. د دغو دریځونو په منځ کې د چین د بهرني سیاست یوه مهمه ځانګړنه دا ده چې د نړیوالو اختلافاتو د مدیریت لپاره د خبرو اترو، اقتصادي تعاملاتو او څو اړخیزو همکاریو پر اهمیت ټینګار کوي.
د چین د سولېمحورې ډیپلوماسۍ دغه لیدلوری د اسیا او ارام سمندر سیمې د اقتصادي همکاریو سازمان یا ایپیک (APEC) د مشرانو په غونډو کې هم څرګندېږي. د ۲۰۲۶ کال د نومبر په ۱۸مه او ۱۹مه د چین په شینژین ښار کې د ایپیک د مشرانو ۳۳مه غیررسمي غونډه ترسره شوه. د دې غونډې شعار د اسیا او ارام سمندر سیمې د ګډې ټولنې جوړول او د ګډې سوکالۍ هڅول و. چین د دغې غونډې لپاره درې اساسي لومړیتوبونه ټاکلي وو: پرانیستونکې اقتصادي فضا، نوښت او همکاري. دغه لومړیتوبونه په داسې نړیوال وضعیت کې ځانګړی اهمیت لري چې د سوداګریزو محدودیتونو، اقتصادي رقابت او ټکنالوژیکو اختلافاتو له امله د هېوادونو ترمنځ اړیکې له نویو ننګونو سره مخ دي. ایپیک د اسیا او ارام سمندر سیمې د ۲۱ غړو اقتصادونو یو مهم همکاریز میکانیزم دی چې د نړۍ ځینې ستر اقتصادي قدرتونه، د بېلګې په توګه چین، امریکا، روسیه، جاپان، استرالیا، کاناډا او جنوبي کوریا، سره راټولوي. د دې سازمان ځانګړنه دا ده چې بېلابېل سیاسي نظامونه او اقتصادي لیدلوري لرونکي هېوادونه د ګډو اقتصادي ګټو لپاره د خبرو اترو او همکارۍ ګډ ډګر لري.
د چین د نړیوالې راډیو پښتو د راپورونو له مخې، د ایپیک د صنعت او سوداګرۍ د مشرانو په سرمشریزه کې د ۲۱ غړو اقتصادونو او د فرانسې، بریتانیا، جرمني او سویس په ګډون د نورو اقتصادونو څه باندې دوه زره استازو ګډون کړی و. د دغو غونډو په ترڅ کې د سوداګرۍ، پانګونې، ډیجیټلي اقتصاد، ټکنالوژۍ او دوامدار پرمختګ په اړه بحثونه شوي دي. د دغو ناستو اهمیت یوازې په اقتصادي موضوعاتو پورې محدود نه دی، بلکې د سیاسي اعتماد او سیمهییز تفاهم لپاره هم زمینه برابروي. کله چې د بېلابېلو سیاسي دریځونو لرونکي هېوادونه د ګډو اقتصادي ګټو لپاره سره کېني، د اختلافاتو د سولهییز مدیریت او د متقابل تفاهم د پیاوړتیا فرصتونه هم رامنځته کېږي.
د ایپیک د غونډې لومړیتوبونه د معاصر نړیوال اقتصاد له مهمو اړتیاوو سره تړاو لري. پرانیستونکې اقتصادي فضا د سوداګریزو خنډونو د کمولو، د پانګونې د فرصتونو د پراختیا او د بازارونو ترمنځ د اړیکو د پیاوړتیا مفهوم وړاندې کوي. په داسې حال کې چې په نړیوال اقتصاد کې د تعرفو، بندیزونو او اقتصادي محدودیتونو کارول زیات شوي، د ازادې سوداګرۍ او اقتصادي اتصال ملاتړ د سیمې د هېوادونو لپاره ځانګړی ارزښت لري. د نوښت موضوع هم د راتلونکي نړیوال اقتصاد له اساسي محورونو څخه ده. مصنوعي ځیرکتیا، ډیجیټلي اقتصاد، نوې انرژۍ، صنعتي اتومات او پرمختللې ټکنالوژۍ د اقتصادي سیالۍ بڼه بدله کړې ده.
هغه هېوادونه چې د دغو برخو د پراختیا لپاره پانګونه کوي، په نړیوال اقتصاد کې د اغېزمن حضور فرصتونه ترلاسه کوي. خو د ټکنالوژۍ ګټې باید یوازې د څو پرمختللو هېوادونو په انحصار کې پاتې نه شي؛ ځکه مخ پر ودې هېوادونه هم د ډیجیټلي او صنعتي پرمختګ لپاره نړیوالو همکاریو او تخنیکي فرصتونو ته اړتیا لري. درېیم لومړیتوب، یعنې همکاري، د دې هڅه څرګندوي چې اقتصادي پرمختګ د هېوادونو ترمنځ د ګډو موخو او متقابلو ګټو له لارې پیاوړی شي. البته، ایپیک په اصل کې اقتصادي او سیمهییز همکاریز سازمان دی، نه پوځي تړون او نه هم د نړیوالو جګړو د حل رسمي مرجع؛ خو د اقتصادي اړیکو پیاوړتیا د سولې او ثبات لپاره مناسب شرایط رامنځته کولای شي.
د چین د نړیوال نفوذ بله مهمه برخه د څو قطبي نړیوال نظم ملاتړ دی. د دې لیدلوري له مخې، نړیوال سیاست باید یوازې د څو سترو قدرتونو په انحصار کې پاتې نه شي، بلکې کوچني او منځني هېوادونه هم باید د نړیوالو پرېکړو په جوړولو کې اغېزمن رول ولري. د دویمې نړیوالې جګړې له پای وروسته نړیوال نظام تر ډېره د امریکا او لوېدیځو قدرتونو تر اغېز لاندې و، خو د چین اقتصادي پرمختګ، د هند د اقتصادي حضور پراختیا، د روسیې ستراتیژیک رول او د افریقا، لاتینې امریکا او اسیا د مخ پر ودې هېوادونو زیاتېدونکی نړیوال حضور د نړیوال سیاست په جوړښت کې د بدلونونو زمینه برابره کړې ده. چین د څو قطبي نړیوال نظم د پراختیا لپاره د ملګرو ملتونو د رول پیاوړتیا، د نړیوالو ادارو اصلاح، د مخ پر ودې هېوادونو د ونډې زیاتوالی او د اقتصادي همکاریو پراختیا مهمې ګڼي.
د چین د نړیوال پرمختګ نوښت، نړیوال امنیت نوښت او نړیوال تمدن نوښت د همدې لیدلوري مهمې برخې دي. د دغو نوښتونو له لارې چین هڅه کوي چې نړیوالو ستونزو ته د اقتصادي پرمختګ، امنیتي همکاریو، تمدني تفاهم او د نړیوالې حکومتولۍ د اصلاح له لارې د حل لارې وړاندې کړي. خو د څو قطبي نړیوال نظم مفهوم باید یوازې د یوه نوي قدرت د نړیوال نفوذ د پراختیا په توګه ونه ارزول شي.
د دې نظم واقعي ارزښت هغه مهال څرګندېږي چې نړیوالې پرېکړې د ټولو هېوادونو د مشروع حقونو، ملي حاکمیت، نړیوالو قوانینو او متقابل مسئولیت پر بنسټ ترسره شي. یوه مهمه پوښتنه دا ده چې په نوي نړیوال نظم کې به د کوچنیو او مخ پر ودې هېوادونو سیاسي او اقتصادي ونډه واقعاً زیاته شي، او که به یوازې د سترو قدرتونو ترمنځ د نفوذ د وېش بڼه بدله شي؟ د دې پوښتنې ځواب د نړیوال نظم د راتلونکي لپاره اساسي اهمیت لري.
د چین او امریکا ترمنځ ستراتیژیک رقابت د نوي نړیوال نظم د بحث یوه مهمه برخه ده. د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د خپل هېواد د اقتصادي او امنیتي ګټو د ساتنې لپاره د «امریکا لومړی» سیاست ته لومړیتوب ورکوي. د واشنګټن او بیجینګ ترمنځ د سوداګرۍ، پرمختللې ټکنالوژۍ، تعرفو او اقتصادي محدودیتونو په برخو کې اختلافات د دواړو هېوادونو اړیکې له ننګونو سره مخ کړې دي.
سره له دې، د چین او امریکا ترمنځ اقتصادي اړیکې د نړیوال اقتصاد له مهمو برخو څخه دي او د دواړو هېوادونو ترمنځ هر ډول پراخ تقابل کولای شي د نړیوالو اکمالاتي ځنځیرونو، سوداګرۍ، پانګونې او مالي بازارونو پر وضعیت اغېز وکړي. د ایپیک په څېر څو اړخیزې ناستې د دې فرصت برابروي چې دواړه هېوادونه د خپلو اختلافاتو ترڅنګ د ګډو اقتصادي ګټو په اړه هم خبرې وکړي. د نړیوال اقتصاد ثبات د دې غوښتنه کوي چې ستر قدرتونه خپل اختلافات د ډیپلوماټیکو لارو مدیریت کړي او اقتصادي رقابت په داسې تقابل بدل نه کړي چې د نورو هېوادونو اقتصادي ګټې هم زیانمنې کړي.
په ورته وخت کې، روسیه د خپل امنیتي او ستراتیژیک موقعیت د ساتنې لپاره هڅې کوي. د اوکراین جګړه، له لوېدیځ سره اړیکې، اقتصادي بندیزونه او د اټومي وسلو توازن د روسیې د بهرني سیاست مهم موضوعات دي. د ایپیک په ۲۰۲۶ کال غونډه کې د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین هم ګډون کړی و او د اسیا او ارام سمندر سیمې له اقتصادونو سره یې د رغنده همکاریو پر اهمیت ټینګار کړی و.
د چین د نړیوالې راډیو پښتو د راپور له مخې، پوتین له دغې سیمې سره اقتصادي همکاري د روسیې د ستراتیژۍ یوه مهمه برخه بللې ده. دغه دریځ څرګندوي چې روسیه هم د اسیا او ارام سمندر سیمې اقتصادي جوړښت ته د خپل نړیوال حضور او اقتصادي اړیکو د پراختیا له زاویې ګوري. چین د اوکراین د کړکېچ په اړه د سیاسي حل، مذاکراتو او د جګړې د پراختیا د مخنیوي پر اهمیت ټینګار کړی دی.
د چین د نړیوال امنیت نوښت هم د سولېمحورې ډیپلوماسۍ یوه مهمه برخه ده. دغه نوښت پر دې اصل ټینګار کوي چې نړیوال امنیت نه شي کولای د یوه هېواد د امنیت او د بل هېواد د ناامنۍ پر بنسټ تأمین شي. د دې لیدلوري له مخې، امنیت باید ګډ، هراړخیز، همکارانه او دوامدار وي. د اټومي وسلو د کنټرول، د پوځي تقابل د مخنیوي، د اعتماد جوړونې او د نړیوالو شخړو د سولهییز حل لپاره د ډیپلوماټیکو خبرو اترو دوام د ټولې نړۍ په ګټه دی.
چین د امنیت په برخه کې د متقابل درناوي او ګډو ګټو پر اهمیت ټینګار کوي، خو د نړیوال امنیت د ټینګښت لپاره یوازې سیاسي څرګندونې بسنه نه کوي؛ بلکې د ټولو سترو قدرتونو عملي ژمنتیا، د نړیوالو تړونونو رعایت او د اختلافاتو د حل لپاره د باور وړ میکانیزمونه اړین دي.
د چین د نړیوال نفوذ او اقتصادي ډیپلوماسۍ یوه بله مهمه برخه د «یو کمربند، یوې لارې» نوښت دی. چین د دغه نوښت له لارې هڅه کړې چې د اسیا، اروپا او افریقا ترمنځ د سوداګرۍ، ترانسپورټ، انرژۍ او زیربناوو اړیکې پیاوړې کړي. دغه نوښت د ګڼو هېوادونو لپاره د بندرونو، سړکونو، رېلپټلیو، صنعتي پارکونو او انرژۍ د پروژو په برخه کې د پانګونې فرصتونه برابر کړي دي.
د دې نوښت سیاسي اهمیت هم د پام وړ دی؛ ځکه اقتصادي اتصال د هېوادونو ترمنځ متقابلې ګټې رامنځته کوي او د سیمهییزو همکاریو لپاره زمینه برابروي. خو د دې نوښت په اړه د پورونو، اقتصادي وابستګۍ، د پروژو د شفافیت او چاپېریالي پایښت اندېښنې هم شته. له همدې امله، د هرې پروژې بریا باید د هغې د واقعي اقتصادي ګټو، مالي پایښت او د ګډونوالو هېوادونو د ملي ګټو له مخې وارزول شي.
په دې نړیوالو او سیمهییزو بدلونونو کې د افغانستان جغرافیایي او ستراتیژیک اهمیت هم د پام وړ دی. افغانستان د مرکزي اسیا، جنوبي اسیا، منځني ختیځ او ختیځې اسیا ترمنځ ځانګړی جغرافیایي موقعیت لري. دغه موقعیت کولای شي افغانستان د سیمهییز اتصال، ترانزیټ، سوداګرۍ او انرژۍ په یوه مهم مرکز بدل کړي. که د سیمې هېوادونه د اقتصادي همکاریو، ترانزیټي شبکو او زیربنايي پروژو په برخه کې ګډې تګلارې غوره کړي، افغانستان هم کولای شي له دغو فرصتونو څخه ګټه واخلي.
د چین، پاکستان او منځنۍ اسیا د هېوادونو ترمنځ د اقتصادي همکاریو پراختیا د افغانستان لپاره د سوداګرۍ او ترانزیټ نوي فرصتونه برابرولای شي. په ځانګړي ډول، د چین او پاکستان اقتصادي دهلېز، د منځنۍ اسیا د انرژۍ سرچینې او د افغانستان له لارې د سیمهییز اتصال احتمالي پروژې د دغه هېواد اقتصادي راتلونکي ته مهم فرصتونه وړاندې کوي. افغانستان یوازې د سترو قدرتونو د سیاسي سیالیو جغرافیایي ډګر نه دی، بلکې د سیمهییز اتصال او اقتصادي همکاریو بالقوه مرکز هم کېدای شي. خو د دې ظرفیت د عملي کېدو لپاره سیاسي ثبات، امنیت، د زیربناوو پراختیا، د مسلکي کادرونو روزنه او له ګاونډیو هېوادونو سره متوازنې اړیکې اړینې دي. په دې برخه کې د افغانستان لپاره مهمه ده چې د سیمهییزو همکاریو په چوکاټ کې خپل ملي حاکمیت، اقتصادي خپلواکي او د خلکو مشروع ګټې خوندي کړي.
په ټوله کې، د چین د سولېمحورې ډیپلوماسۍ، د ایپیک د مشرانو د ۳۳مې غونډې او د څو قطبي نړیوال نظم د پراختیا موضوعات د معاصر نړیوال سیاست له مهمو بحثونو څخه دي. د شینژین غونډې څرګنده کړه چې د نړۍ بېلابېل اقتصادي او سیاسي نظامونه لرونکي هېوادونه کولای شي د ګډو اقتصادي ګټو، سیمهییز اتصال، ټکنالوژیک نوښت او سوداګریزو همکاریو پر محور سره راټول شي. د دې غونډې اهمیت یوازې د اقتصادي هوکړو په چوکاټ کې نه محدودېږي، بلکې د سیمهییز تفاهم، متقابل اعتماد او د نړیوالو اړیکو د متوازن مدیریت لپاره هم د بحث وړ فرصتونه رامنځته کوي. چین هڅه کوي د خپل اقتصادي ځواک، ډیپلوماټیکو اړیکو او نړیوالو همکاریو له لارې په نړیوال سیاست کې خپل رول پیاوړی کړي.
امریکا او روسیه هم د خپلو ملي ګټو او ستراتیژیکو موخو له مخې د نړیوال نظم په جوړښت کې مهم رول لري. د دغو قدرتونو ترمنځ د رقابت او همکارۍ څرنګوالی به د نړیوال امنیت، اقتصاد او ډیپلوماسۍ پر راتلونکي اغېز وکړي.
د نوي نړیوال نظم اساسي معیار باید یوازې د قدرتونو د نفوذ پراختیا نه وي، بلکې نړیوال عدالت، د هېوادونو حاکمیت، د اقتصادي فرصتونو عادلانه وېش، د نړیوالو قوانینو رعایت او د کوچنیو هېوادونو د حقونو خوندیتوب هم باید پکې شامل وي. نړۍ نن د پوځي سیالیو، اقتصادي فشارونو او سیاسي تقابل پر ځای د تفاهم، عدالت، متقابل احترام او ګډو ګټو پر بنسټ یوه نوې نړیواله تګلاره غواړي.
د چین د سولېمحورې ډیپلوماسۍ او د ایپیک د همکاریزو هڅو ارزښت په همدې کې دی چې د نړیوالو اختلافاتو د کمولو او د اقتصادي همکاریو د پراختیا لپاره د خبرو اترو او ګډ تفاهم ملاتړ کوي. خو د دې لیدلوري واقعي بریا به د چین او نورو نړیوالو قدرتونو په عملي اقداماتو، د نړیوالو قوانینو په رعایت، د شخړو په سولهییز حل او د ټولو هېوادونو د مشروع حقونو په درناوي پورې تړلې وي. نړیواله سوله هغه مهال دوامداره کېدای شي چې امنیت د ټولو لپاره وي، پرمختګ د ټولو په ګټه وي او د نړۍ په پرېکړو کې د هر هېواد ملي حاکمیت او مشروع حقونه په پام کې ونیول شي.
ذبیح الله افغان- چین