سردارولي الکوزی
له دویمې نړیوالې جګړې وروسته، د نړیوالې سولې او امنیت د ساتلو لپاره په ۱۹۴۵ کال کې د ملګرو ملتونو سازمان جوړ شو. منشور یې د جون په ۲۶مه په سانفرانسیسکو کې لاسلیک او د اکتوبر په ۲۴مه نافذ شو. د سازمان مهمې موخې د جګړو مخنیوی، د هېوادونو ترمنځ د اړیکو پیاوړتیا، د بشري حقونو ملاتړ او د نړیوالو ستونزو ګډ حل دی.
د امنیت شورا
امنیت شورا د نړیوالې سولې او امنیت د ساتلو اصلي مسئولیت لري. شورا ۱۵ غړي لري: پنځه دایمي او لس غیر دایمي غړي.
دایمي غړي یې دا دي:
- متحده ایالات
- روسیه
- چین
- فرانسه
- بریتانیا
دایمي غړي د ویټو حق لري. د پرېکړې لپاره لږ تر لږه نهه مثبتې رایې اړینې دي؛ خو د یوه دایمي غړي منفي رایه پرېکړه شنډولای شي.
ویټو؛ د سولې وسیله که د لویو قدرتونو امتیاز؟
ویټو د دې لپاره رامنځته شو چې لوی قدرتونه د نړیوال امنیت په مهمو پرېکړو کې ونډه ولري. خو اوس نیوکه کېږي چې دا حق د نننۍ نړۍ له سیاسي او جغرافیایي واقعیتونو سره بشپړ سمون نه لري.
په عملي توګه داسې ښکاري چې پنځه دایمي هېوادونه د نړۍ پر ډېرو مهمو پرېکړو پراخ نفوذ لري. دوی چې څه وغواړي، ډېر وخت یې د نړیوال سیاست په ډګر کې د قانون او مشروعیت په توګه وړاندې کوي؛ خو کله چې نور هېوادونه خپل حق، خپلواکي او ملي ګټې وغواړي، هماغه غوښتنې د سرغړونې، ګواښ یا تېري په نوم یادېږي. دا حالت د نړیوال عدالت او مساواتو په اړه جدي پوښتنې راولاړوي.
د نړۍ ډېری هېوادونه دا احساس لري چې د امنیت شورا اوسنی جوړښت د ټولو ملتونو عادلانه استازیتوب نه کوي. افریقا، اسیا، لاتیني امریکا او د نړۍ نورې سیمې، چې د نفوس او هېوادونو له پلوه سترې برخې جوړوي، په دې شورا کې دایمي او اغېزمن استازیتوب نه لري. له همدې امله د امنیت شورا د اصلاح، د دایمي غړو د زیاتولو او د ویټو د محدودولو غوښتنې له اوږدې مودې راهیسې مطرح کېږي.
د ملګرو ملتونو د باور کمزوري کېدل
ملګري ملتونه د جوړېدو پر مهال د نړۍ د مظلومو ملتونو لپاره د عدالت، سولې او نړیوالې همکارۍ د امید په توګه راڅرګند شول. خلکو باور درلود چې دا سازمان به د زور پر ځای د قانون، د جګړې پر ځای د خبرو او د ظلم پر ځای د عدالت ملاتړ وکړي.
خو د وخت په تېرېدو، د لویو قدرتونو سیاسي سیالیو، دوهګونو معیارونو او د ویټو د حق د پراخ استعمال له امله د دې سازمان پخوانی باور او نړیوال قدر کمزوری شوی دی. کله چې د یوه هېواد پر وړاندې پرېکړه ژر تصویبېږي، خو د بل هېواد د کړنو په اړه د سیاسي ملګرتیا له امله چوپتیا غوره کېږي، نو د نړیوال قانون د بېطرفۍ په اړه شکونه پیدا کېږي.
که د ملګرو ملتونو اصول پر ټولو هېوادونو یو شان عملي نه شي، نو د دې سازمان د عدالت دعوه کمزورې کېږي. قانون هغه وخت قانون ګڼل کېږي چې پر کمزوري او ځواکمن، کوچني او لوی، شتمن او بېوزله هېواد یو شان تطبیق شي. که قانون یوازې د کمزورو لپاره وي او لوی قدرتونه له حساب ورکولو څخه خوندي پاتې شي، نو دا د عدالت پر ځای د زور سیاست ته ورته کېږي.
د ملګرو ملتونو نور فعالیتونه
ملګري ملتونه یوازې امنیت شورا نه ده؛ عمومي اسامبله، نړیواله محکمه، اقتصادي او ټولنیزه شورا او دارالانشاء هم لري. دا سازمان ۱۹۳ غړي هېوادونه لري او د جګړو تر څنګ په بشري مرستو، د کډوالو ملاتړ، روغتیا، بشري حقونو، پراختیا او اقلیمي بدلون کې هم فعالیت کوي.
سره له دې، د ملګرو ملتونو بشري او ټولنیز فعالیتونه د ستاینې وړ دي، خو د نړیوالې سولې او امنیت په برخه کې د امنیت شورا سیاسي جوړښت د دې سازمان پر ټول اعتبار اغېز کوي. کله چې د جګړو، اشغالونو او بشري ناورینونو پر وړاندې پرېکړې د سیاسي حسابونو له امله ځنډېږي یا بندېږي، د سازمان نورې لاسته راوړنې هم تر سیوري لاندې راځي.
ولې نیوکې پرې کېږي؟
سره له دې چې ملګري ملتونه د سولې لپاره جوړ شوي، نړۍ لا هم له جګړو، اشغالونو، بېعدالتۍ او بشري ناورینونو سره مخ ده. اصلي لامل دا دی چې ملګري ملتونه خپلواک نړیوال حکومت نه دی؛ اغېز یې د غړو هېوادونو پر همکارۍ، د امنیت شورا پر پرېکړو او د لویو قدرتونو پر سیاسي توافق پورې تړلی دی.
د دې سازمان بله ستونزه دا ده چې د نړۍ د ټولو هېوادونو د برابرۍ اصل په عملي توګه د ویټو له نظام سره ټکر لري. په عمومي اسامبله کې هر هېواد یوه رایه لري، خو په امنیت شورا کې پنځه هېوادونه داسې ځانګړی واک لري چې د ډېرو هېوادونو ګډه پرېکړه شنډولای شي. له همدې امله ځینې خلک امنیت شورا د نړیوال عدالت د کور پر ځای د لویو قدرتونو د سیاسي معاملې او سیالۍ ډګر بولي.
پایله
ملګري ملتونه د نړیوالې همکارۍ او سولې مهم بنسټ دی، خو د ویټو نظام او د لویو قدرتونو سیالۍ یې اغېز محدودوي. پنځه دایمي هېوادونه د نړۍ پر مهمو پرېکړو دومره پراخ واک لري چې د نورو هېوادونو د برابرۍ او حاکمیت احساس کمزوری کوي. دوی چې څه وغواړي، ډېر وخت د نړیوال نظم برخه ګڼل کېږي؛ خو د نورو هېوادونو د حق غوښتنه بیا د سرغړونې او تېري په نوم تعبیرېږي. دا ډول دوهګونی چلند له انصاف او عدالت سره سمون نه لري.
له همدې امله، ملګرو ملتونو سازمان خپل پخوانی باور او قدر تر یوه حده له لاسه ورکړی دی. که دا سازمان غواړي بېرته د نړۍ د ملتونو باور ترلاسه کړي، باید د ویټو نظام اصلاح، د ټولو سیمو عادلانه استازیتوب، د نړیوال قانون یو شان تطبیق او د لویو قدرتونو حسابورکونه یقیني کړي.
ملګري ملتونه باید یوازې د زورورو هېوادونو د سیاسي ګټو وسیله نه وي؛ بلکې د ټولو ملتونو ګډ کور وي. د دې سازمان ریښتینی اعتبار هغه وخت بېرته راګرځېدای شي چې عدالت د قدرت تابع نه، بلکې قدرت د عدالت تابع وګرځي.
سردارولي الکوزی