د سپتمبر یوولسم: د نیویارک د برجونو له سقوطه د کابل تر سقوطه

ثابت حقیقتونه، لا پاتې پوښتنې، د طالبانو دریځ، د امریکا ځواب، نړیوال حقوق او د شلو کلونو جګړې تاریخي حساب

یوه انتقادي او څېړنیزه لیکنه

د لومړنیو اسنادو، نړیوالو تحقیقاتو، انجینري راپورونو، معتبر نړیوال ژورنالیزم او مستقیم افغان شفاهي شهادت پر بنسټ

محمدهمایون همت

۱۱ سپتمبر ۲۰۲۶

لنډیز: د دې څېړنې اساسي موندنې څه دي؟

د ۲۰۰۱ کال د سپتمبر یوولسمه د معاصر تاریخ له هغو پېښو څخه ده چې اغېز یې د نیویارک، واشنګټن او پنسلوانیا له جغرافیې ډېر واوښت. په څلورو تښتول شوو مسافر وړونکو الوتکو کې ۲۴۶ مسافر او د عملې غړي ووژل شول، او د سپتمبر د ۱۱مې د بریدونو د ټولو وژل شوو شمېر، د ۱۹ تښتوونکو له شمېر پرته، ۲٬۹۷۷ کسانو ته ورسېد. ورپسې د امریکا په مشرۍ «د ترهګرۍ پر ضد جګړه» پیل شوه، د طالبانو لومړنی حکومت نسکور شو، افغانستان شل کاله د نړیوالو نظامي، سیاسي او اقتصادي مداخلو په مرکز کې پاتې شو، او د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۱۵مه طالبان بیا کابل ته داخل شول.

دا تحقیق هڅه کوي چې د دې اوږدې تاریخي لړۍ پوښتنې د شواهدو له مخې جلا کړي: څه ثابت دي؟ څه لا د بحث وړ دي؟ کومې ادعاوې نورو مستقلو اسنادو ته اړتیا لري؟ او کوم روایتونه له کافي ثبوت پرته د حقیقت په توګه خپرېږي؟

د رسمي، قضایي او استخباراتي تحقیقاتو مجموعه په قوي ډول ښيي چې د 9/11 عملیات القاعدې طرح او اجرا کړل. د طالبانو حکومت د برید د مستقیمې طرحې یا اجرا برخه نه دی ثابت شوی، خو القاعدې ته یې په افغانستان کې پناه او د فعالیت چاپېریال ورکړی و.

اسناد دا هم ښيي چې د 9/11 نه هم مخکې او هم وروسته د اسامه بن لادن د سپارلو پر موضوع خبرې شوې وې. طالبانو د ثبوت غوښتنه کوله او د اسلامي محکمې یا درېیم هېواد له لارې د قضیې د حل وړاندیزونه هم مطرح شوي وو. له همدې امله، نه دا سمه ده چې «طالبانو هېڅ ډول مذاکره نه منله» او نه دا چې «طالبانو بن لادن بې قید او شرطه سپارلو ته تیار وو». [۱-۷]

دا مقاله څلور هغه سترې پوښتنې هم جلا څېړي چې لا تر اوسه بشپړ او وروستی ځواب نه لري: د تښتوونکو د بهرنیو مرستندویو شبکو بشپړ حدود؛ د جګړې له پیل مخکې د قضایي او دیپلوماتیک بدیل واقعي امکان؛ د استخباراتي ناکامیو دقیق فردي او سیسټمي مسؤولیت؛ او دا چې د ځان‌دفاع له محدود لومړني هدف څخه شل کلنه جګړه او دولت‌جوړونه څنګه رامنځته شول.

د مرحوم ډاکټر عبدالصمد حامد صاحب او مرحوم ډاکټر عبدالرحمن په اړه د لیکوال مستقیم شفاهي شهادتونه، او د اریانا د پیلوټانو محمد عمر افضل او سید نبي هاشمي خپرې شوې مستقیمې شاهدۍ، د فرعي لومړنیو مأخذونو په توګه ثبت شوي؛ خو د مقالې اصلي پایلې پر مستقلو رسمي او نړیوالو اسنادو ولاړې دي.

د څېړنې کلیدي کلمې کومې دي؟

سپتمبر یوولسم (9/11)، القاعده (al-Qaeda)، طالبان، اسامه بن لادن، مرحوم ملا محمد عمر مجاهد، خالد شیخ محمد، افغانستان، نړیوال حقوق، NIST، 9/11 Commission، بن کنفرانس، دوحه، کابل ۲۰۲۱، مرحوم ډاکټر عبدالصمد حامد صاحب، شفاهي تاریخ (Oral History).

۱. دا څېړنه په کومه موخه، کوم میتود او د شواهدو په کوم معیار ولاړه ده؟

د 9/11 په څېر یوه سیاسي او احساساتي موضوع کې علمي احتیاط ډېر مهم دی. پوښتنه کول د انکار معنا نه لري، او هره شکمنه ادعا هم یوازې د «پټ حقیقت» په نوم حقیقت نه ګرځي.

په دې مقاله کې شواهد د وزن له مخې ارزول شوي دي: لومړني رسمي اسناد، قضایي او پارلماني تحقیقات، تخنیکي راپورونه او د ملګرو ملتونو پرېکړه‌لیکونه تر ټولو لوړ وزن لري؛ ورپسې هممهاله معتبر نړیوال ژورنالیزم، د ښکېلو اشخاصو خاطرات او مرکې، بیا شخصي شفاهي شهادت او ټولنیزې رسنۍ راځي. شفاهي شهادت تاریخي ارزښت لري، خو مستقل تایید ته اړتیا لري؛ ټولنیز تصویر یا ویډیو یوازې د تحقیق د پیل نقطه ده، نه وروستۍ نتیجه.

په متن کې «ثابت»، «قوي قرینه»، «د بحث وړ» او «بې‌ثبوته» اصطلاحات قصداً جلا کارول شوي دي. څو خپلواکې او همغږې سرچینې د یوې ادعا وزن زیاتوي. د دې تر څنګ، د افغانستان د ملي خپلواکۍ، د افغان ولس د کرامت او د قربانیانو د انساني حرمت اصل د تحلیل په ټولو برخو کې یو شان ساتل شوی دی.

۲. آیا «له نیویارک د برجونو له سقوطه تر کابل سقوطه» تصویر بشپړ تاریخي واقعیت ښيي؟

شکل ۱: د ۲۰۰۱ د سپتمبر یوولسمې د نیویارک او د ۲۰۲۱ د اګست د کابل د بدلونونو تشریحي ترکیبي انځور. دا انځور د دوو تاریخي پړاوونو د بصري پرتله لپاره کارول شوی؛ په خپله تاریخي سند یا لومړنی ثبوت نه دی.

<64B8F06B-71F7-4CD8-A97B-9E9CBE92EF03.png>
تشریحي نښه: کیڼ اړخ — نیویارک، ۱۱ سپتمبر ۲۰۰۱؛ ښی اړخ — کابل، اګست ۲۰۲۱. د دواړو صحنو یوځای کول یوازې د تاریخي تسلسل او مقایسې د روښانولو لپاره دي؛ د شلو کلونو منځنۍ پېښې باید د مقالې د متن او مستقلو ماخذونو له مخې وارزول شي.

دوه تصویرونه په لومړي نظر یوه مستقیمه کرښه جوړوي: په ۲۰۰۱ کې د نیویارک برجونه لوېږي او په ۲۰۲۱ کې کابل سقوط کوي. خو د تاریخ شل کاله په یوه تصویر کې نه شي حذف کېدای.

د دې دوو صحنو ترمنځ د القاعدې جوړښت، د طالبانو لومړنی سقوط، د بن پروسه، د افغان جمهوریت جوړېدل، د پاکستان رول، عراق ته د امریکا د تمرکز او منابعو انتقال، د طالبانو بیا منظمېدل، ملکي تلفات، فساد، د افغان امنیتي ځواکونو پر بهرني ملاتړ اتکا، د دوحې تړون او د ۲۰۲۱ د دولتي جوړښت چټک ماتېدل پراته دي. [۸-۱۳]

۳. د ۲۰۰۱ د سپتمبر یوولسم په اړه کوم واقعیتونه په قوي شواهدو ثابت دي؟

د ۲۰۰۱ کال د سپتمبر پر ۱۱مه څلور ملکي مسافر وړونکې الوتکې وتښتول شوې. دوه د نیویارک د نړیوال سوداګریز مرکز پر شمالي او جنوبي برجونو ولګېدې، یوه د پنټاګون ودانۍ ووهله، او څلورمه په پنسلوانیا کې وروسته له هغه ولوېده چې مسافرو د تښتوونکو پر ضد مقاومت وکړ. ۱۹ تښتوونکي د عملیاتو اجراکوونکي وپېژندل شول. د FBI، 9/11 Commission او وروسته قضایي او استخباراتي اسنادو د القاعدې تشکیلاتي مسؤولیت، د خالد شیخ محمد د طرحه‌کوونکي نقش او د اسامه بن لادن د مشرتابه نقش په پراخه توګه مستند کړي دي. [۱،۲،۱۴]

یو مهم افغان اړخ دا دی چې د ۱۹ تښتوونکو په منځ کې افغان تبعه نه و. د افغانستان ولس د برید عملیات نه وو ترسره کړي. د امریکا د 9/11 Commission اجرائیوي لنډیز القاعده داسې سازمان بولي چې په افغانستان کې یې د طالبانو تر سیوري لاندې د روزنې، استخدام، سفر، استخباراتي ارزونې او لویو عملیاتو د هدایت ظرفیت جوړ کړی و. [۱]

دلته دوه واقعیتونه باید سره جلا وساتل شي: 9/11 القاعدې ترسره کړ، خو طالبان د دې عملیاتو مستقیم طراحان نه دي ثابت شوي. لومړۍ جمله د جنایي مسؤولیت په اړه ده؛ دوهمه د طالبانو او القاعدې د نقشونو ترمنځ تاریخي او حقوقي توپیر روښانوي.

۴. طالبان او القاعده یو سازمان وو، که د دوی مسؤولیتونه باید جلا وکتل شي؟

القاعده او طالبان یو سازمان نه وو. القاعده یوه نړیواله جهادي شبکه وه؛ طالبان د افغانستان پر ډېره برخه واکمن اسلامي تحریک او حکومت و. خو د ۱۹۹۶ او ۲۰۰۱ ترمنځ د دواړو اړیکه یوازې عادي مېلمه‌پالنه نه وه. 9/11 Commission د طالبانو او القاعدې ترمنځ «نږدې ائتلاف» او د القاعدې لپاره د پناه او فعالیت چاپېریال یادوي. په همدې چاپېریال کې روزنیز کمپونه، مشرتابه او د بهرنیو غړو تګ راتګ موجود و. [۱،۲]

دا پناه او نږدې اړیکه په خپله دا نه ثابتوي چې مرحوم ملا محمد عمر مجاهد یا د طالبانو کابینې د الوتکو د تښتولو جزئیات تصویب کړي وو. برعکس، ځینې تاریخي اسناد ښيي چې د طالبانو په مشرتابه کې د امریکا پر خاوره د لوی برید د پایلو په اړه اندېښنه موجوده وه. له همدې امله د «پناه مسؤولیت» او «د عملیاتو مستقیمه طرحه» باید سره ګډ نه شي.

۵. آیا د اسامه بن لادن قضیه یوازې د 9/11 وروسته نړیواله موضوع شوه؟

د بن لادن موضوع د ۲۰۰۱ د سپتمبر له ۱۱مې وروسته نه وه پیل شوې. د ملګرو ملتونو امنیت شورا لا په ۱۹۹۹ کال کې، د 1267 پرېکړه‌لیک له لارې، له طالبانو وغوښتل چې اسامه بن لادن داسې مناسب هېواد ته وسپاري چې هلته محاکمه شي؛ ورسره بندیزونه هم ولګول شول. په ۲۰۰۰ کال کې د 1333 پرېکړه‌لیک له لارې دا فشار نور هم زیات شو. [۳،۴]

له همدې امله دا ویل سم نه دي چې بن لادن تر 9/11 مخکې نړیواله قضیه نه وه. له ۱۹۹۸ وروسته د امریکا او طالبانو ترمنځ په دې اړه څو مستقیم او غیرمستقیم تماسونه ثبت شوي دي. اصلي اختلاف دا و چې طالبان د شواهدو د وړاندې کولو، د اسلامي قضایي بهیر او د سپارلو د شرایطو خبره کوله؛ واشنګټن بیا غوښتل چې بن لادن عملاً ور وسپارل شي.

۵.۱. اسامه بن لادن له سوډان څخه افغانستان ته کله او په کوم سیاسي وضعیت کې راغی؟

د اسامه بن لادن افغانستان ته راتګ د طالبانو د کابل تر نیولو مخکې شوی و. د 9/11 Commission د راپور له مخې، هغه د ۱۹۹۶ کال د مې په میاشت کې له سوډان څخه ووت او جلال‌آباد ته ورسېد. په هغه وخت کې کابل لا د استاد برهان‌الدین رباني د حکومت تر واک لاندې و؛ طالبانو کابل څو میاشتې وروسته، د ۱۹۹۶ کال په سپتمبر کې ونیو. له همدې امله د بن لادن د افغانستان ته د لومړني راتګ او د طالبانو د وروسته واکمنۍ ترمنځ تاریخي تسلسل باید په دقت جلا وکتل شي. [۱]

د ژوندي پیلوټ محمد عمر افضل مستقیمه شاهدي

د ۲۰۲۶ کال د سپتمبر پر ۱۱مه BBC News دری د اریانا افغان هوايي شرکت له پخواني پیلوټ محمد عمر افضل سره نږدې ۳۳ دقیقې مرکه خپره کړه. افضل وایي چې د ۱۹۹۶ کال د مې په میاشت کې د اریانا د بوینګ ۷۲۷ د یوې ځانګړې چارټر الوتنې پیلوټ و. د هغه د بیان له مخې، عملې ته ویل شوي وو چې الوتکه له کابل څخه جلال‌آباد ته یوسي، هلته یو شمېر سوډاني مسافر واخلي، بیا خرطوم ته ولاړه شي او وروسته بېرته افغانستان ته راوګرځي. نوموړی وایي چې په هغه وخت کې نه پوهېده اسامه بن لادن د مسافرو په منځ کې دی.

افضل د سفر د پای صحنه هم د عیني شاهد په توګه بیانوي. د هغه په وینا، کله چې الوتکه بېرته جلال‌آباد ته ورسېده، اسامه بن لادن او ورسره کسان له الوتکې ښکته شول او د هغه وخت د چارواکو او مهمو کسانو له خوا یې هرکلی وشو. افضل وایي چې وروسته پوه شو چې د ۱۹۹۶ د مې په همدې الوتنه کې یې اسامه بن لادن له خرطومه افغانستان ته انتقال کړی و. BBC نوموړی د اریانا پخوانی پیلوټ معرفي کوي او لیکي چې اوس په بلجیم کې ژوند کوي او د ګرجستان د هوايي کرښو پیلوټ دی. [۳۹]

د سید نبي هاشمي ۲۰۰۱م موازي پیلوټي روایت

له دې شاهدۍ شاوخوا پنځه ویشت کاله مخکې، د اریانا مشر پیلوټ سید نبي هاشمي د ۲۰۰۱ کال د نومبر پر ۳۰مه له Asia Times سره په مرکه کې د ۱۹۹۶م د مجاهدینو د حکومت پر مهال د یوې ځانګړې چارټر الوتنې تفصیلي روایت ورکړی و. د هغه په وینا، د الوتنې مسیر کابل–جلال‌آباد–شارجه–خرطوم و؛ عمله څو ورځې په خرطوم کې پاتې شوه، د الوتکې د مسافرو ظرفیت د اضافي څوکیو په لګولو زیات شو، او وروسته ښځې، ماشومان او د اسامه بن لادن د نږدې حلقې د ساتونکو او کورنیو غړي جلال‌آباد ته انتقال شول. هاشمي وایي چې په جلال‌آباد هوايي ډګر کې مهم کسان د مسافرو هرکلي ته راغلي وو، خو په صراحت یې نه شوای تاییدولای چې اسامه بن لادن په خپله هم په همدې الوتکه کې ناست و. [۴۰]

د محمد عمر افضل او سید نبي هاشمي روایتونه په یوه اساسي تاریخي ټکی کې سره نږدې کېږي: د ۱۹۹۶م کال په مې میاشت کې، د طالبانو له خوا د کابل تر نیولو مخکې، له سوډان څخه جلال‌آباد ته د اریانا ځانګړې الوتنه شوې وه او د بن لادن له نږدې حلقې سره تړلي کسان پرې انتقال شوي وو. توپیر دا دی چې افضل د اسامه بن لادن شخصي حضور په صراحت یادوي، خو هاشمي یې په یقین نه تاییدوي. نو دواړه روایتونه د وخت، مسیر او ځانګړې الوتنې په اړه یو بل پیاوړې کوونکې شفاهي قرینې دي؛ د جزئیاتو د لا ټینګ تایید لپاره د اریانا د الوتنې اصلي ثبتونه، د هوايي ډګر اسناد او نور هممهاله آرشیفي مواد مهم دي. [۳۹،۴۰]

د موجودو اسنادو او دواړو پیلوټانو د شاهدیو له مجموعې په احتیاط ویل کېدای شي چې د اسامه بن لادن د ۱۹۹۶م کال افغانستان ته د راتګ بهیر د طالبانو د کابل تر نیولو مخکې، د استاد برهان‌الدین رباني د حکومت په دوره کې ترسره شوی و.

د مرحوم ډاکټر عبدالرحمن په اړه د لیکوال مستقیم شفاهي شهادت

زه او مرحوم ډاکټر عبدالرحمن د ننګرهار پوهنتون د طب پوهنځي د نږدې کلونو محصلان وو او له هماغه وخت څخه مو یو بل پېژندل. نوموړی وروسته د افغانستان د ملکي هوايي چلند او ګرځندوی وزیر شو.

مرحوم ډاکټر عبدالرحمن دا موضوع ماته په خپله داسې بیان کړه: «کله چې سهار له خوبه راپاڅېدم، خبر شوم چې اسامه بن لادن بیګا شپه له سوډان څخه افغانستان ته راغلی او جلال‌آباد ته رسېدلی دی. زه حیران شوم. له ځانه سره مې وویل: زه د ملکي هوايي چلند او ګرځندوی مسؤول یم، اریانا هم زما د مسؤولیت لاندې ده؛ نو څنګه کېدای شي چې اسامه بن لادن د اریانا په الوتکه افغانستان ته راشي او زه ترې خبر نه شم؟»

دا بیان ما د مرحوم ډاکټر عبدالرحمن له خولې مستقیم اورېدلی دی. د خبرې مهم ټکی دا و چې نوموړی، سره له دې چې د ملکي هوايي چلند او ګرځندوی مسؤول و او اریانا یې د اداري مسؤولیت په چوکاټ کې راتله، د بن لادن له راتګ څخه مخکې خبر نه و. د بن لادن له سوډان څخه افغانستان ته راتګ په مستقلو نړیوالو اسنادو کې هم ثبت شوی؛ دا بیان دلته د شفاهي تاریخ (Oral History) د یوې مستقیمې شخصي سرچینې په توګه ساتل کېږي.

۶. د 9/11 وروسته د طالبانو دریځ څه و: سکوت، رد، که مشروط قضایي وړاندیز؟

دا خبره چې طالبانو د 9/11 په اړه «بشپړ سکوت» کړی و، له معاصرو اسنادو سره سمون نه خوري. د طالبانو چارواکو د ملکي قربانیانو په اړه خواشیني او غندنه څرګنده کړه، خو د اسامه بن لادن مستقیم مسؤولیت یې په لومړیو ورځو کې رد کړ او له امریکا یې د شواهدو غوښتنه وکړه. د RFE/RL او Guardian د ۲۰۰۱ کال د سپتمبر ۲۱ راپورونه د ملا عبدالسلام ضعیف له خولې ثبتوي چې طالبان د «قوي ثبوت» له وړاندې کېدو پرته بن لادن نه سپاري. [۵،۶]

د افغان علماوو لویې غونډې بن لادن ته د افغانستان د پرېښودو سپارښتنه وکړه، خو دا د هغه د قضایي سپارلو حکم نه و. وروسته د درېیم هېواد او اسلامي محکمې وړاندیزونه هم مطرح شول. له همدې امله دواړه سخت روایتونه نیمګړي دي: نه دا سمه ده چې طالبانو هېڅ قضایي یا دیپلوماتیکه لاره نه منله، او نه دا چې بن لادن یې بې قید او شرطه امریکا ته سپارلو ته تیار و. مستند اسناد ښيي چې وړاندیزونه مشروط وو، په داسې حال کې چې امریکا بې قید او شرط سپارل غوښتل. [۶،۷،۱۵]

۷. د مرحوم ډاکټر عبدالصمد حامد صاحب شهادت د دې تاریخي بحث لپاره څه ارزښت لري؟

د ۲۰۰۱ د بحران د بدیلو دیپلوماتیکو لارو په بحث کې د مرحوم ډاکټر عبدالصمد حامد صاحب شهادت ځانګړی ارزښت لري. هغه د افغانستان پخوانی مرستیال صدراعظم، د پلان وزیر، د کابل پوهنتون رئیس، حقوقپوه او د ملي سیاسي جوړجاړي له پېژندل شوو شخصیتونو څخه و. د ملګرو ملتونو، نړیوال بانک، پوهنتوني او مطبوعاتي آرشیفونو اسناد د هغه دولتي او نړیوال مقام تاییدوي. [۱۶-۲۰]

د ۲۰۰۱ کال په وروستیو کې مرحوم ډاکټر عبدالصمد حامد صاحب د افغانستان د راتلونکي نظام په نړیوالو کنفرانسونو کې د پراخ مشارکت، ملي ګټو او واقع‌بینانه سیاسي جوړجاړي ملاتړ کاوه. د VOA او د «Afghanistan of Tomorrow» کنفرانس ثبتونه ښيي چې هغه د «افغانستان لومړی» فکر او د افغانانو ترمنځ د تفاهم پلوی و. [۱۹،۲۰]

د مقالې د لیکوال مستقیم شفاهي شهادت

زه هم د افغانستان په سیاسي چارو کې فعال وم او له مرحوم ډاکټر عبدالصمد حامد صاحب سره مې اوږده شخصي، سیاسي او مشورتي اړیکه لرله. د ۲۰۰۱ د ناورین پر مهال هغه ماته وویل چې د امریکايي او جرمني دیپلوماتیکو چینلونو له لارې د طالبانو د مشر مرحوم ملا محمد عمر مجاهد د دریځ د معلومولو هڅه شوې وه. د هغه د بیان له مخې، مرحوم ملا محمد عمر مجاهد په اصولي ډول حاضر و چې د اسامه بن لادن موضوع د شواهدو، اسلامي او افغاني اصولو او منل شوو نړیوالو قضایي معیارونو په رڼا کې یوې مناسبې اسلامي یا نړیوالې قضایي مرجع ته وړاندې شي.

دا زما مستقیم اورېدلی شفاهي شهادت دی؛ د دې روایت عمومي مضمون له نورو مستقلو اسنادو سره موازي دی.

۸. کومې څلور سترې پوښتنې لا هم بشپړ ځواب او نورو اسنادو ته اړتیا لري؟

د 9/11 د عامل، اجراکوونکو او د القاعدې د مرکزي نقش په اړه پراخ شواهد شته؛ نو دا ویل چې «هیڅ شی معلوم نه دی» علمي نه دي. په همدې وخت کې ځینې مهمې فرعي مسئلې لا هم بشپړ ځواب نه لري. څلور مسئلې په ځانګړي ډول د حقوقي، آرشیفي او سیاسي تحقیق وړ دي:

۸.۱. د تښتوونکو د بهرنیو مرستندویو او حمایوي شبکو بشپړ حدود څه وو؟

9/11 Commission د سعودي حکومت د یوه بنسټیز رسمي پلان په توګه د برید د تمویل ثبوت ونه موند؛ خو د کالیفورنیا په چاپېریال کې د ځینو سعودي وګړو او د تښتوونکو د تماسونو په اړه پوښتنې د کلونو لپاره پاتې شوې. په ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کې د قربانیانو د کورنیو مدني دعواوو او نویو افشا شوو موادو د ځینو اړیکو په اړه بحث بیا تازه کړ. دا مدني دعواوې تر اوسه د سعودي دولت د قضایي مسؤولیت قطعي فیصله نه ده؛ نو علمي ژبه باید «ادعا»، «قرینه» او «روانه دعوه» ووایي، نه «ثابت دولتي مشارکت». [۲۲]

۸.۲. آیا د ۲۰۰۱ په سپتمبر او اکتوبر کې جګړې ته واقعي قضایي یا دیپلوماتیک بدیل موجود و؟

اسناد ښيي چې طالبانو د شواهدو د وړاندې کولو، اسلامي محکمې او درېیم هېواد له لارې د قضیې د حل خبرې کولې؛ امریکا بیا د بن لادن بې قید او شرطه سپارل غوښتل. مهمه پوښتنه دا ده چې آیا د ملګرو ملتونو تر ضمانت لاندې یوه بې‌طرفه نړیواله یا اسلامي قضایي لاره، یا پر طالبانو هدفمند فشار، د جګړې د پیل مخه نیولی شوای؟ دا یوه فرضي تاریخي پوښتنه ده او قطعي ځواب نه لري، خو آرشیفي اسناد، دیپلوماتیک یادښتونه او د شاهدانو بیانونه یې د امکان حدود روښانه کولی شي. د مرحوم ډاکټر عبدالصمد حامد صاحب په اړه د لیکوال شهادت هم په همدې ځای کې تاریخي ارزښت پیدا کوي.

او دا ځکه چې مرحوم ډاکټر عبدالصمد حامد صاحب راته ویلي وو چې ده پخپله د طالبانو له یوه لوړپوړي او د پرېکړې له صلاحیت لرونکي مقام سره د اسامه بن لادن د موضوع په اړه خبرې کړې وې.

د نوموړي د بیان له مخې، په دغو خبرو کې درې ټکي مطرح شوي وو: د شواهدو وړاندې کول، د اسلامي محکمې له لارې د قضیې څېړل، او یا د یوه درېیم هېواد له لارې د حل لاره موندل.

۸.۳. د استخباراتي ناکامۍ دقیق فردي او سیسټمي مسؤولیت تر کومه و؟

9/11 Commission خپله وایي: «ملت چمتو نه و» او د خیال، پالیسۍ، وړتیاوو او مدیریت ناکامۍ یې ثبت کړې. د CIA، FBI، FAA او نورو ادارو د معلوماتو د شریکولو نیمګړتیاوې مستندې دي. خو د «څوک په کوم وخت څه پوهېده او کوم تصمیم یې نه و اخیستی؟» په کچه د مسؤولیت بشپړ اخلاقي او اداري حساب لا هم د تاریخپوهانو او ژورنالیستانو د بحث موضوع دی. دا د «حکومت برید طرح کړی و» له توطیوي ادعا څخه جلا موضوع ده. [۱،۲۳]

د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر پر ۱۱مه، د سپټمبر یوولسمې د بریدونو د پنځه‌ویشتمې کلیزې په مناسبت، د امریکا د استخباراتو مرکزي ادارې (CIA) د ولسمشرانو لپاره چمتو شوي ۷۱ پخواني محرم استخباراتي راپورونه (President’s Daily Briefs – PDBs) له محرمیت څخه وایستل او خپاره یې کړل. [۴۶]

په دغو افشا شوو اسنادو کې څرګندېږي چې د ۱۹۹۸ کال له راپورونو څخه په ځینو کې د اسامه بن لادن له خوا د امریکا پر خاوره د برید د نیت، د الوتکو د تښتولو د چمتووالي او حتی د چاودېدونکو موادو د ډکې الوتکې د احتمالي استعمال په اړه استخباراتي اندېښنې ثبت شوې وې. [۴۶،۴۷]

د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د ۱۲مې په یوه راپور کې هم ویل شوي چې په امریکا کې د بریدونو د پلان پر جوړولو له دوو کلونو راهیسې کار روان و او واشنګټن د احتمالي هدفونو په ډله کې شامل و. «تاند» د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر پر ۱۲مه، د فرانس پرس د راپور پر بنسټ، د دغو افشا شوو اسنادو مهم جزئیات خپاره کړل. [۴۷]

۸.۴. محدود د ځان‌دفاع ماموریت څنګه په شل کلنې جګړې او دولت‌جوړونې بدل شو؟

د ۲۰۰۱ لومړنی هدف د القاعدې پناه‌ځای ماتول او د راتلونکو بریدونو مخنیوی و. څو میاشتو کې طالبان له کابل وشړل شول او د القاعدې مرکزي جوړښت سخت وځپل شو؛ خو جګړه پای ته ونه رسېده. Washington Post، SIGAR، Brown University، Guardian او ګڼو امریکايي متخصصینو وروسته پوښتنه وکړه چې ماموریت څنګه له محدود ترهګرۍ ضد هدف څخه په پراخ دولت‌جوړونه، ضدشورش او اوږدمهاله اشغال (occupation) واوښت. د عراق جګړې ته د منابعو انتقال، د پاکستان پناه‌ځایونه، کمزوری افغان دولت، فساد او ناسم ستراتیژیک فرضیات ټول د دې تحول برخه وه. [۸-۱۳،۲۴]

۹. د برجونو د سقوط په اړه انجینري شواهد څه وایي، او بدیلې نظریې څومره ثبوت لري؟

د نړیوال سوداګریز مرکز د برجونو سقوط د سپتمبر یوولسمې له تر ټولو ډېر بحث شوو تخنیکي موضوعاتو څخه دی.

د امریکا د معیارونو او ټکنالوژۍ ملي انستیتیوت (NIST) په دې اړه څو کلنه څېړنه وکړه او د ودانیو نقشې، ۲۳۶ فولادي ټوټې، زرګونه عکسونه او ویډیوګانې، تر زرو مرکو، لابراتواري ازموینې او کمپیوټري ماډلونه یې وڅېړل. د NIST پایله دا وه چې د الوتکو ټکرونو د برجونو ساختماني جوړښت ته جدي زیان ورساوه، د اور ضد عایق یوه برخه یې له منځه یووړه، او ورپسې پراخو اورونو د فولادي عناصرو مقاومت کم کړ؛ د همدې عواملو په ګډ اثر د سقوط لړۍ پیل شوه. [۲۵]

د کنټرول شوې چاودنې د نظریې په اړه NIST وايي چې داسې تاییدوونکی تخنیکي ثبوت یې نه دی موندلی.

منتقدین بیا یادونه کوي چې فولادي نمونې په ځانګړي ډول د thermite یا د چاودېدونکو موادو د پاتې شونو (explosive residue) لپاره نه وې ازمویل شوې.

NIST په ځواب کې وایي چې د سقوط مشاهده شوې نښې، غږونه او ساختماني تسلسل د کنټرول شوې چاودنې له فرضیې سره سمون نه خوري.

له علمي نظره مهم اصل دا دی چې پوښتنه کول منع نه دي، خو هره نظریه باید د موجودو شواهدو په تله کې وارزول شي.

تر اوسه د شواهدو مجموعي وزن د الوتکو د ټکر، اور او ساختماني کمزورۍ توضیح تر بدیلو نظریو پیاوړې کوي، او د کنټرول شوې چاودنې نظریه لا د برابر ثبوت کچې ته نه ده رسېدلې. [۲۵]

د همدې تخنیکي بحث یوه جلا او مهمه برخه WTC 7، یعنې د نړیوال سوداګریز مرکز اوومه ودانۍ ده.

دې ودانۍ ته الوتکه نه وه لګېدلې، خو د اصلي برجونو تر سقوط وروسته په هغې کې اورونه ولګېدل او څو ساعته یې دوام وکړ.

NIST د دې ودانۍ لپاره جلا څېړنه ترسره کړه او دې پایلې ته ورسېد چې اوږدمهاله غیرکنټرول شوي اورونه، د ودانۍ د داخلي ساختماني عناصرو حرارتي پراختیا او د یوې مهمې ستنې ناکامي د پرله‌پسې ساختماني سقوط (progressive collapse) سبب شوه.

له همدې امله په علمي لیکنه کې باید دا ونه ویل شي چې د نړیوال سوداګریز مرکز اوومه ودانۍ (WTC 7) د الوتکې د ټکر له امله ولوېده، ځکه الوتکه پرې نه وه لګېدلې. سمه او مستنده خبره دا ده چې، د NIST د څېړنې له مخې، د دې ودانۍ سقوط د څو ساعتونو دوامدارو اورونو او ورپسې د داخلي ساختماني ناکامۍ له لړۍ سره تړاو درلود. [۲۶]

دا باید په متن کې روښانه شي چې د امنیت شورا ۱۳۶۸ پرېکړه‌لیک د افغانستان د اشغال یا د یوه ټول هېواد پر ضد د نامحدودې جګړې اجازه نه وه. په پرېکړه‌لیک کې د ترهګریزو بریدونو غندنه، د عاملینو او ملاتړو د حساب غوښتنه، د راتلونکو بریدونو د مخنیوي اړتیا، او د فردي او جمعي ځان‌دفاع د حق یادونه شوې ده؛ خو د افغانستان د اشغال لپاره پکې صریح اجازه نه شته. [۲۷]

۱۰. د امریکا نظامي ځواب د نړیوالو حقوقو له نظره څنګه ارزول کېږي؟

د سپتمبر یوولسمې له بریدونو یوه ورځ وروسته، د ملګرو ملتونو امنیت شورا د ۱۳۶۸ پرېکړه‌لیک له لارې بریدونه وغندل، د عاملینو او ملاتړو د حساب ورکولو غوښتنه یې وکړه، او د فردي او جمعي ځان‌دفاع د حق یادونه یې وکړه.

د دې پرېکړه‌لیک اساسي مفهوم دا و چې د سپتمبر یوولسمې بریدونه د نړیوالې سولې او امنیت پر وړاندې جدي ګواښ دي، عاملین او ملاتړي یې باید حساب ورکړي، او د ورته نورو بریدونو د مخنیوي لپاره باید اقدام وشي. خو په دې پرېکړه‌لیک کې نه د افغانستان د اشغال صریح اجازه ورکړل شوې وه، نه د یوه ټول هېواد د اوږدمهاله نظامي نیولو حکم موجود و، او نه هم د شلو کلونو جګړې لپاره کوم نامحدود اختیار ورکړل شوی و.

له همدې امله د ۱۳۶۸ پرېکړه‌لیک یادونه باید د ځان‌دفاع، د ترهګریزو بریدونو د مخنیوي او د عاملینو د حساب ورکولو په حدودو کې وشي، نه د افغانستان د اوږدمهاله اشغال د مستقیم حقوقي جواز په توګه. [۲۷]

د سپتمبر یوولسمې د بریدونو مستقیم جنایي مسؤولیت د القاعدې او د هغې د عاملینو و.

د طالبانو په اړه بحث بیا دا و چې القاعدې ته یې پناه او د فعالیت زمینه ورکړې وه. دا دواړه مسؤولیتونه باید سره ګډ نه شي.

د یوه غیر دولتي وسله‌وال سازمان جرم په خپله د یوه ټول هېواد، ټول ولس او راتلونکو نسلونو پر ضد د نامحدودې جګړې حقوقي جواز نه جوړوي.

حتی که د ځان‌دفاع حق ومنل شي، د نړیوالو حقوقو له مخې د ځواک استعمال باید د اړتیا او تناسب له اصولو سره برابر پاتې شي. [۴۴،۴۵]

که د ۲۰۰۱ کال لومړنی هدف د القاعدې د شبکې ماتول، د راتلونکو بریدونو مخنیوی او د اسامه بن لادن نیول یا قضایي حساب ورکول وو، نو وروسته دا پوښتنه راپورته کېږي چې دغه محدود هدف څنګه په شل کلنې جګړې، پراخو بمباریو، شپنیو عملیاتو، زندانونو، دولت‌جوړونې، پراخې مرګ‌ژوبلې او اوږدمهاله بهرني پوځي حضور بدل شو.

د تناسب اصل یوازې د مړو د شمېر پرتله نه ده؛ اصلي پوښتنه دا ده چې د کارول شوي ځواک اندازه، موده او انساني بیه د هغه لومړني دفاعي هدف د ترلاسه کولو لپاره تر کومه حده لازمه او معقوله وه. [۴۴،۴۵]

په همدې ځای کې د اشغال بحث هم مطرح کېږي.

The Guardian، The Washington Post او Al Jazeera د افغانستان د شلو کلونو بهرني پوځي حضور او جګړې لپاره د «occupation/اشغال» اصطلاح هم کارولې ده، او The Economist د دې شل کلن ماموریت ستراتیژیکه او انساني ناکامي په سخت انتقادي چوکاټ کې ارزولې ده. [۳۳،۴۱-۴۳]

د دغو سرچینو له نظره، د ۲۰۰۱ له محدود ضدالقاعده هدف څخه شل کلنې جګړې، دولت‌جوړونې او اوږدمهاله بهرني پوځي حضور ته د ماموریت پراخېدل د جګړې د اصلي هدف، لګښت او پایلو په اړه ژورې پوښتنې راپورته کوي.

له همدې امله، د ملګرو ملتونو ۱۳۶۸ پرېکړه‌لیک د ځان‌دفاع او د ترهګریزو بریدونو د مخنیوي لپاره حقوقي چوکاټ یاد کړ، خو دا په خپله د افغانستان د شلو کلونو اشغال، هرې بمبارۍ، هر پوځي عملیات او هرې ملکي مرګ‌ژوبلې ته نامحدود مشروعیت نه ورکوي.

د افغانستان د شلو کلونو جګړه او اشغال همدا اساسي پوښتنه پرېږدي:

آیا د القاعدې د یوه ستر جنایي او ترهګریز برید په ځواب کې دومره اوږده جګړه، دومره وینه تویېدل، دومره پراخ انساني او مادي زیان او د یوه نسل پر ژوند دومره ژور اغېز له هغه لومړني هدف سره متناسب و؟

دا پوښتنه د دې جګړې د حقوقي، تاریخي او انساني ارزونې له مهمو محورونو څخه ده.

۱۱. ولې د ۲۰۰۱ جګړه تر ۲۰۲۱ پورې شل کاله وغځېده؟

د ۲۰۰۱ تر پای طالبان له کابل او ډېرو ښارونو ووتل، د القاعدې روزنیز کمپونه وتړل شول او نوی سیاسي بهیر د بن له کنفرانس څخه پیل شو. خو څو بنسټیز عوامل د جګړې د پای مخه ونیوله: د طالبانو مشرتابه او شبکو لپاره د پاکستان په ځینو سیمو کې پناه؛ د افغانستان په داخل کې د جنګسالارانو او فساد ستونزه؛ کمزوری عدلي او اداري نظام؛ د عراق جګړې ته د امریکا سیاسي او نظامي تمرکز؛ د ملکي تلفاتو او شپنیو عملیاتو له امله ولسي ناراضیتوب؛ او د یوه داسې امنیتي جوړښت جوړول چې پر بهرني هوايي، استخباراتي، لوژستیکي او مالي ملاتړ ډېر متکي و. [۸-۱۳]

Washington Post د ۲۰۲۱ په پراخو تحلیلونو کې لیکي چې د امریکا لومړنی ضدالقاعده هدف ورو ورو په پراخه دولت‌جوړونه بدل شو. SIGAR هم په خپلو Lessons Learned راپورونو کې پر غیرواقعي مهالویشونو، د افغانستان د سیاسي اقتصاد کم درک، فساد، د دوام (sustainability) ستونزه او پر بهرني ملاتړ د افغان ادارو ژوره اتکا ټینګار کړی دی. [۹،۲۴]

۱۲. پاکستان د 9/11 وروسته د افغانستان په جګړه کې څه رول درلود؟

د افغانستان د شل کلنې جګړې د علمي تحلیل لپاره د پاکستان نقش یوه فرعي موضوع نه ده، بلکې د جګړې له اساسي سیمه‌ییزو عواملو څخه دی.

پاکستان له ۲۰۰۱ وروسته د امریکا د «ترهګرۍ ضد جګړې» رسمي متحد شو، له واشنګټن سره یې استخباراتي او لوژستیکي همکاري وکړه او د القاعدې یو شمېر مهم غړي یې ونیول. خو په همدې وخت کې د پاکستان په خاوره کې داسې وسله‌والې شبکې هم فعالې پاتې شوې چې د افغانستان او هند پر ضد یې عملیات کول.

د دې وضعیت د درک لپاره د پاکستان پراخ امنیتي چاپېریال هم مهم دی. پاکستان له هند سره د کشمیر اوږدمهاله شخړه لري؛ له افغانستان سره یې د ډیورنډ د تحمیلي کرښې، پښتني سیمو او امنیتي مسایلو په اړه تاریخي اختلافونه شته؛ او په بلوچستان کې له اوږدمهاله وسله‌وال بغاوت سره مخامخ دی.

پر همدې بنسټ د پاکستان پر امنیتي او استخباراتي ادارو دا نیوکه شوې چې د ټولو وسله‌والو ډلو پر وړاندې یې یو شان چلند نه دی کړی: ځینې ډلې یې د کورني امنیت لپاره جدي ګواښ ګڼلي، خو ځینې شبکې چې فعالیت یې تر ډېره د افغانستان یا هند پر لور و، په بېلابېلو دورو کې له نرم، انتخابي یا مبهم چلند سره مخ شوې دي.

د افغانستان د جګړې لپاره د دې پناه‌ځایونو اهمیت یوازې جغرافیایي نه و؛ د ځینو مشرانو او عملیاتي شبکو د تګ راتګ، بیا منظمېدو او د افغانستان دننه د جګړې د دوام لپاره یې ستراتیژیکه ونډه لرله. له همدې امله د افغانستان جګړه یوازې د هېواد د داخلي سیاسي او نظامي عواملو له مخې نه شي تشریح کېدای. [۳۶،۳۷]

د دې متضاد وضعیت تر ټولو سمبولیکه پېښه د اسامه بن لادن موندل وو. بن لادن، چې د 9/11 د بریدونو د مسؤولې شبکې مشر و، په ۲۰۱۱ کال کې په افغانستان کې نه، بلکې د پاکستان په ایبټ‌آباد کې وموندل شو او ووژل شو. د هغه استوګنځای د کاکول د پاکستان پوځي اکاډمۍ په نږدې سیمه کې و. د پاکستان د ایبټ‌آباد کمېسیون وروسته د بن لادن د اوږدمهاله پټ حضور موضوع د دولتي او امنیتي ادارو د «ګډې ناکامۍ» په چوکاټ کې وڅېړله. [۳۸]

نو اوس یوه جدي پوښتنه پر ځای پاتې کېږي: څنګه د نړۍ تر ټولو ډېر لټول کېدونکی کس د پاکستان په یوه مهم پوځي ښار کې کلونه ژوند کولی شو او اړوند امنیتي ادارې ترې بې‌خبره پاتې شوې؟ د پاکستان د نقش په علمي ارزونه کې باید د ثابت حقیقت، قوي قرینې او لا نه‌ثابتې شوې ادعا ترمنځ دا کرښه روښانه وساتل شي. [۳۸]

د پاکستان د استخباراتي ادارې (ISI) نقش د افغانستان په معاصر تاریخ کې یوازې د ۲۰۰۱ وروسته پړاو پورې محدود نه دی. د تېرو شاوخوا پنځو لسیزو په اوږدو کې، د افغانستان په اړه د پاکستان د امنیتي او ستراتیژیک سیاست په جوړولو او عملي کولو کې ISI مهم او دوامدار نفوذ درلود. د ۱۹۷۰مو کلونو له وروستیو او د شوروي ضد جګړې له دورې څخه، د افغان تنظیمونو د ملاتړ، تمویل، روزنې او اړیکو په مدیریت کې د دې ادارې ونډه پراخه شوه؛ [۳۶،۳۷،۳۸]

نو د پاکستان د نقش تر ټولو متوازن تعبیر دا دی چې دغه هېواد په یوه وخت کې له امریکا سره د القاعدې پر ضد همکاري کوله، خو په عین وخت کې په خپله خاوره کې د افغانستان پر لور د ځینو وسله‌والو شبکو د پناه، بیا منظمېدو او فعالیت مسئله هم موجوده وه.

د پاکستان جغرافیه، له هند سره امنیتي محاسبه، د افغانستان په اړه د نفوذ، لاسوهنې او د دسیسو سیاست او له امریکا سره هممهاله همکاري – د ISI دوه‌ګونی چلند – د شل کلنې جګړې د دوام په معادله کې مهم عوامل وو. د دې څو اړخیز او متضاد نقش له تحلیل پرته د افغانستان د جګړې بشپړ تاریخ نه شي لیکل کېدای.

۱۳. د دې جګړې انساني او اقتصادي بیه څومره وه؟

د Brown University د Costs of War پروژه اټکل کوي چې د افغانستان او پاکستان اړوند ۲۰۰۱-۲۰۲۱ جګړې شاوخوا ۲۴۳ زره مستقیمې جګړه‌ییزې مړینې درلودې؛ دا شمېر د ناروغۍ، لوږې، د اوبو او روغتیايي زیربناوو د خرابېدو او نورو غیرمستقیمو مړینو بشپړ حساب نه دی.

همدغه پروژه د افغانستان/پاکستان جګړې لپاره شاوخوا ۲.۳۱۳ تریلیون ډالر امریکايي لګښت اټکلوي، او د ټولو post-9/11 جګړو مجموعي لګښت یې تر ۲۰۲۱ پورې نږدې ۸ تریلیون ډالر او مستقیمې مړینې له ۹۰۰ زرو پورته اټکل کړې. [۱۰،۱۱]

شمېرې د تعریف او وخت له مخې لږ توپیر لري، خو عمومي واقعیت نه بدلېږي: د 9/11 مستقیم برید څو ساعتونه دوام وکړ، خو د هغه په ځواب کې پیل شوو جګړو د څو هېوادونو پر نسلونو اوږدمهاله اغېز وکړ.

د نیویارک د قربانیانو درد او د افغانستان، عراق او نورو جګړو د ملکي قربانیانو درد باید یو د بل د کمولو لپاره ونه کارول شي؛ د هر انسان ژوند او کرامت خپل مستقل ارزښت لري.

۱۴. دوحه، د بهرنیو ځواکونو وتل او د ۲۰۲۱ کابل سقوط څنګه سره تړل کېږي؟

د ۲۰۲۰ کال د فبروري په ۲۹مه امریکا او طالبانو په دوحه کې تړون لاسلیک کړ. امریکا د ځواکونو د وتلو مهالویش ومنلو؛ طالبانو ژمنه وکړه چې د افغانستان خاوره به د امریکا او متحدینو پر ضد د القاعدې او ورته ډلو د ګواښ لپاره نه کارول کېږي. د افغان حکومت مستقیم نه‌شتون د لومړني تړون په میز کې، د پنځه زره طالب بندیانو د خوشې کېدو موضوع، او د امریکا د وتلو روښانه مهالویش د کابل د نظام پر رواني او سیاسي موقف ژور اغېز وکړ. [۲۸]

په ۲۰۲۱ کې د بهرني هوايي، قراردادي، لوژستیکي او تخنیکي ملاتړ په چټک کمېدو سره افغان امنیتي جوړښت په ډېرو ولایتونو کې د سیمه‌ییزو معاملاتو، تسلیمۍ او د قوماندې د ماتېدو له لارې تجزیه شو. د اګست پر ۱۵مه کابل سقوط وکړ. نو دا سقوط یوازې د طالبانو د نظامي ځواک نتیجه نه وه؛ د دولت د سیاسي مشروعیت، قوماندې، پر بهرني ملاتړ د اتکا، د دوحې د رواني اغېز او د وتلو د څرنګوالي ګډه پایله وه. [۹،۱۲،۱۳]

۱۵. نړیوالو مطبوعاتو په کومو حقایقو اتفاق او په کومو تحلیلونو اختلاف کړی؟

د 9/11 د اصلي عامل په اړه د معتبر نړیوال ژورنالیزم بنسټیز توافق روښانه دی: Reuters، Associated Press، Washington Post، BBC، New York Times، VOA، RFE/RL، Guardian، AFP، DPA/DW او Al Jazeera عموماً برید القاعدې ته منسوبوي او د طالبانو د پناه نقش یادوي. اصلي اختلاف د دې پوښتنې په تحلیل کې دی چې له 9/11 وروسته څه وشول، ولې وشول، او کوم بدیلونه ممکن وو.

Washington Post د ۲۰۲۱ په «The world 9/11 created» لړۍ کې د امریکا د نظامي برلاسۍ د حدودو، د ناکام دولت‌جوړونې او د کورني څار او مدني آزادیو د کمېدو بحث کوي. Guardian د جګړې د اوږدوالي، شکنجې، ابوغریب/ګوانتانامو او ستراتیژیک overreaction اړخونه ډېر انتقادي څېړي. Al Jazeera د «له 9/11 څخه تر امریکا تر ټولو اوږدې جګړې» کرښه له افغان ملکي تلفاتو او وتلو سره نښلوي. RFE/RL د ۲۰۰۱ هممهاله راپورونه د طالبانو د ثبوت غوښتنه او د بن لادن د سپارلو رد دواړه ثبتوي. [۵،۸،۱۲]

AP د ۲۰۲۱ شلمې کلیزې په نړیواله پوښښ کې د توطیوي نظریو، د مسلمان امریکایانو تجربه، ګوانتانامو او د افغانستان او عراق د جګړو میراث جلا موضوعات کړل. AFP په ۲۰۲۱ کې هغه ټولنیزه ادعا هم fact-check کړه چې ګواکې طالبانو سپتمبر ۱۱ د «ملي ورځې» په توګه اعلان کړی و؛ AFP دا ادعا دروغ وبلله. دا مثال ښيي چې د ټولنیزو رسنیو سمبولیک تصویر باید له واقعي اعلامیې سره ګډ نه شي. [۲۹،۳۰]

Xinhua د ۲۰۲۱ په روایت کې د امریکا د جګړې انساني او اقتصادي بیه، د شل کلنې مداخلې ناکامي او د افغان ولس زیان په پراخه توګه برجسته کوي. روسي دولتي او دولت ته نږدې مطبوعات هم عموماً د امریکا د دولت‌جوړونې ناکامي او د ۲۰۲۱ وتل په انتقادي چوکاټ کې څېړي. دا سرچینې د مقایسوي مطالعې لپاره مهمې دي، خو لکه امریکايي رسمي سرچینې، د خپل دولت او جیوپولیټیک چاپېریال له اغېزه خالي نه دي. [۳۱،۳۲]

The Economist او یو شمېر اروپايي تحلیلونه د دې پوښتنې پر شاوخوا راڅرخي چې طالبان په شلو کلونو کې څومره بدل شوي: د دیپلوماتیکې ژبې او سیاسي تاکتیک بدلون له ایډیالوژیک دوام سره څنګه یوځای کېږي؟ دا چوکاټ د ۲۰۲۱ وروسته د نظام د مشروعیت، ښځو د حقونو او نړیوال پېژندنې بحث ته لاره هواروي. [۳۳]

۱۶. مهمې ادعاوې د موجودو شواهدو پر وړاندې څنګه درېږي؟

۱. ادعا: 9/11 القاعدې ترسره کړ — علمي ارزونه: په قوي شواهدو ثابت — دلیل/حد: FBI، 9/11 Commission، عملیات او وروسته اسناد

۲. ادعا: طالبان د 9/11 مستقیم طراحان وو — علمي ارزونه: نه دي ثابت شوي — دلیل/حد: د پناه مسؤولیت د عملیاتي طرحې له مسؤولیت جلا دی

۳. ادعا: افغانانو الوتکې تښتولې وې — علمي ارزونه: غلط — دلیل/حد: په ۱۹ تښتوونکو کې افغان نه و

۴. ادعا: طالبانو القاعدې ته پناه ورکړې وه — علمي ارزونه: مستند — دلیل/حد: UN، 9/11 Commission او ګڼ معاصر راپورونه

۵. ادعا: د بن لادن سپارلو موضوع یوازې له 9/11 وروسته پیدا شوه — علمي ارزونه: غلط — دلیل/حد: UNSCR 1267 (1999) او پخواني تماسونه

۶. ادعا: طالبانو د 9/11 په اړه هېڅ غبرګون نه درلود — علمي ارزونه: غلط — دلیل/حد: غندنه/خواشیني، د مسؤولیت رد او د ثبوت غوښتنه ثبت شوې

۷. ادعا: طالبانو بن لادن بې شرطه سپارلو ته تیار وو — علمي ارزونه: غلط/مبالغه — دلیل/حد: ثبت شوي وړاندیزونه مشروط وو

۸. ادعا: اسلامي محکمې/درېیم هېواد بحث واقعاً شوی و — علمي ارزونه: هو، مستند — دلیل/حد: له 9/11 مخکې او وروسته مطبوعاتي او رسمي قراین

۹. ادعا: د برجونو سقوط د چاودنې له امله ثابت شوی — علمي ارزونه: نه — دلیل/حد: NIST تاییدوونکی ثبوت نه دی موندلی؛ بدیل نظریه ثبوتي برابري نه لري

۱۰. ادعا: WTC 7 ته الوتکه لګېدلې وه — علمي ارزونه: غلط — دلیل/حد: الوتکه نه وه لګېدلې؛ NIST د اور/ساختماني ناکامۍ نتیجه ورکوي

۱۱. ادعا: امریکا 9/11 خپله طرح کړی و — علمي ارزونه: معتبر ثبوت نشته — دلیل/حد: استخباراتي ناکامي ≠ د برید طرحه

۱۲. ادعا: ټولې مهمې 9/11 فرعي پوښتنې حل شوې — علمي ارزونه: نه — دلیل/حد: مرستندویه شبکې، دیپلوماتیک بدیلونه، مسؤولیت او د جګړې تحول لا بحث لري

۱۳. ادعا: ۲۰۲۱ کابل سقوط یوازې د طالبانو د جګړې نتیجه وه — علمي ارزونه: ناقص — دلیل/حد: سیاسي، رواني، لوژستیکي، اقتصادي او نړیوال عوامل ګډ وو

۱۷. د ۲۰۲۶ له نظره څه بدل شوي او کومې مسئلې لا هم پاتې دي؟

پنځه ویشت کاله وروسته القاعده د ۲۰۰۱ په څېر یو متمرکز سازمان نه دی، خو Reuters په ۲۰۲۶ کې راپور ورکړ چې شبکه او اړوندې څانګې یې په ځینو افریقايي او جنوبي اسیايي سیمو کې لا هم نفوذ لري. د القاعدې د مرکزي مشرتابه کمزوري کېدل د ترهګرۍ ضد مبارزې یوه مهمه لاسته راوړنه وه، خو د شبکوي افراطیت دوام ښيي چې نظامي فشار یوازې د سیاسي او ټولنیزو علتونو بشپړ بدیل نه شي کېدای. [۳۴]

هممهاله، د امریکا دننه د 9/11 د میراث بحث له امنیت څخه تر مدني آزادیو، شکنجې، څار، مهاجرت، اسلاموفوبیا او اجرائیوي واک پورې پراخ شوی. د ۲۰۲۶ د Guardian او AP د کلیزې پوښښ ښيي چې اوسنی بحث یوازې «چا برید وکړ؟» نه دی، بلکې «موږ په ځواب کې څه وکړل او د هغې بیه څه وه؟» هم دی. [۲۲،۳۵]

۱۸. له نیویارک څخه تر کابل پورې تر ټولو متوازن علمي نتیجه څه ده؟

د موجودو معتبرو اسنادو تر ټولو متوازن نتیجه داسې ده: القاعدې د 9/11 بریدونه طرح او اجرا کړل؛ اسامه بن لادن د شبکې مرکزي مشر و او خالد شیخ محمد د الوتکو د عملیاتو اصلي طرحه‌کوونکی و. طالبان د بریدونو مستقیم طراحان نه دي ثابت شوي، خو القاعدې ته یې پناه او د فعالیت چاپېریال ورکړی و. د بن لادن د سپارلو، اسلامي محکمې او نورو قضایي لارو په اړه بحثونه د 9/11 تر مخه هم موجود وو. له برید وروسته طالبانو د شواهدو غوښتنه او مشروط قضایي وړاندیزونه مطرح کړل، خو بن لادن یې بې قید او شرطه ونه سپاره. امریکا بیا، د خپلو اعلان شوو ځان‌دفاعي او ترهګرۍ ضد دلایلو پر بنسټ، نظامي اقدام پیل کړ.

له دې سره یو بل اصل هم باید روښانه پاتې شي: د القاعدې ثابت مسؤولیت د امریکا د شلو کلونو هر تصمیم په اتومات ډول مشروع، مؤثر یا اړین نه ګرځوي.

د ۲۰۰۱ ځان‌دفاع، د دولت‌جوړونې پړاوونه، د ۲۰۰۹ troop surge، شپني عملیات، زندانونه او شکنجه، د عراق جګړه، د پاکستان سیاست، د دوحې تړون او د ۲۰۲۱ وتل هر یو جلا تاریخي او حقوقي ارزونه غواړي.

له همدې امله «له برجونو د سقوطه تر کابل سقوطه» یو پیاوړی سمبولیک عنوان دی، خو علمي مانا یې یوازې هغه وخت بشپړېږي چې د منځ شل کاله هم په انصاف او جزئیاتو وڅېړل شي. د دې شلو کلونو له تحلیل پرته تصویر یوازې احساس راپاروي؛ له تحلیل سره بیا د تاریخ د پوهېدو وسیله ګرځي.

۱۹. د راتلونکي تحقیق لپاره کومې مشخصې لارې باید تعقیب شي؟

۱. د 9/11 Commission staff monographs، interview memoranda او د FBI declassified مواد د مرستندویه شبکو او بهرنیو اړیکو په اړه.

۲. د سعودي اړوند روانو مدني دعواوو اسناد د «ادعا»، «قرینه» او «قضایي ثابت حقیقت» په جلا کټګوریو کې تحلیلول.

۳. د طالبانو د ۲۰۰۰-۲۰۰۱ رسمي اعلامیو، مرحوم ملا محمد عمر مجاهد مرکو، د علماوو شورا فیصلو او د ملا عبدالسلام ضعیف خاطراتو مقایسوي متن‌پوهه.

۴. د افغان جګړې د ۲۰ کلونو لپاره د SIGAR، Brown Costs of War، UNAMA، NATO او افغان حکومتي منابعو ګډ ډیټابیس جوړول.

۲۰. د دې تحقیق وروستۍ نتیجه څه ده؟

د سپتمبر یوولسم د حقیقت پلټنه دا نه غواړي چې هر رسمي روایت بې له نقده ومنل شي؛ په همدې ډول، د امریکا د شلو کلونو پالیسۍ نقد هم د القاعدې د ثابت مسؤولیت د انکار معنا نه لري. علمي انصاف دا دی چې هره ادعا د هغې د ثبوت په اندازه ومنل شي.

د تحقیق څلور بنسټیزې پایلې لنډې داسې دي: لومړی، د 9/11 مستقیم جنایي مسؤولیت د القاعدې دی. دوهم، د طالبانو حکومت د بریدونو مستقیم طراح نه دی ثابت شوی، خو القاعدې ته د پناه ورکولو مسؤولیت ورسره تړل کېږي. درېیم، د بن لادن د سپارلو، د شواهدو د وړاندې کولو، اسلامي محکمې او درېیم هېواد له لارې د قضیې د حل بحث تاریخي اساس لري. څلورم، د ۲۰۰۱ له محدود ضدترهګرۍ هدف څخه د ۲۰۲۱ تر کابل سقوط پورې شل کلنه لاره د افغان، امریکايي، پاکستاني، سیمه‌ییزو او نړیوالو پرېکړو ګډه پایله وه.

د مرحوم ډاکټر عبدالصمد حامد صاحب او مرحوم ډاکټر عبدالرحمن مستقیم شفاهي روایتونه، او د محمد عمر افضل او سید نبي هاشمي پیلوټي شاهدۍ، د مقالې تاریخي تصویر ته مهم افغان لومړني او شفاهي مواد ورزیاتوي. سره له دې، د تحقیق اساسي پایلې پر پراخو مستقلو رسمي او نړیوالو اسنادو ولاړې دي.

دا مقاله پر کومو سرچینو ولاړه ده؟

[1] National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States, The 9/11 Commission Report, Executive Summary and Full Report. https://www.9-11commission.gov/report/

[2] 9/11 Commission, Executive Summary: al-Qaeda infrastructure in Afghanistan and close alliance with Taliban. https://www.9-11commission.gov/report/911Report_Exec.htm

[3] United Nations Security Council Resolution 1267 (1999), Taliban / Osama bin Laden sanctions and surrender demand. https://digitallibrary.un.org/record/287334

[4] United Nations Security Council Resolution 1333 (2000), further measures concerning Taliban/al-Qaeda. https://undocs.org/S/RES/1333(2000)

[5] Radio Free Europe/Radio Liberty, “Afghanistan: Taliban Refuses To Hand Over Bin Laden,” 21 Sept 2001. https://www.rferl.org/a/1097479.html

[6] The Guardian, “Taliban rule out giving up Bin Laden,” 21 Sept 2001. https://www.theguardian.com/world/2001/sep/22/afghanistan.terrorism1

[7] The Guardian, contemporaneous reporting on Taliban conditional third-country / Islamic trial proposals, 2000-2001. https://www.theguardian.com/world/2000/jul/28/terrorism

[8] The Washington Post, “The world 9/11 created,” 10 Sept 2021. https://www.washingtonpost.com/world/2021/09/10/the-world-911-created/

[9] The Washington Post, Afghanistan war legacy analysis, 13 Apr 2021. https://www.washingtonpost.com/national-security/afghanistan-war-legacy-us-military/2021/04/13/a2f4bf70-9c7c-11eb-8005-bffc3a39f6d3_story.html

[10] Brown University, Costs of War: “Costs of the 20-year war on terror: $8 trillion and 900,000 deaths,” 2021. https://www.brown.edu/news/2021-09-01/costsofwar

[11] Brown University Costs of War, Human and Budgetary Costs of the U.S. War in Afghanistan, 2001-2022. https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022

[12] Al Jazeera, “Timeline: How September 11, 2001 led to US’s longest war,” 6 Sept 2021. https://www.aljazeera.com/news/2021/9/6/timeline-how-september-11-2001-led-to-uss-longest-war

[13] Xinhua, “Major events of the 20-year Afghan war,” 1 Sept 2021. https://www.news.cn/world/2021-09/01/c_1211352089.htm

[14] Federal Bureau of Investigation, 9/11 Investigation / PENTTBOM historical case materials. https://www.fbi.gov/history/famous-cases/911-investigation

[15] The Guardian, Afghan ulema statement and bin Laden leave-Afghanistan recommendation, 21 Sept 2001. https://www.theguardian.com/world/2001/sep/21/afghanistan.september115

[16] Pajhwok Afghan News, “Ex-deputy PM passes away,” Abdul Samad Hamed, 30 Dec 2012. https://pajhwok.com/2012/12/30/ex-deputy-pm-passes-away/

[17] United Nations ECAFE Annual Report 1968-1969, Abdul Samad Hamed as Afghan representative / vice-chairman. https://digitallibrary.un.org/record/828436/files/E_4640–E_CN.11_868-EN.pdf

[18] World Bank Group Archives, 1968 Afghanistan briefings / meeting with Planning Minister Abdul Samad Hamed. https://thedocs.worldbank.org/en/doc/757531387399255183-0560011968/original/WorldBankGroupArchivesFolder1772488.pdf

[19] Voice of America, 2001 report on postwar Afghan governance and Abdul Samad Hamed. https://www.voanews.com/a/a-13-a-2001-11-18-5-who-66411597/549680.html

[20] South Asia Partnership Canada, “Afghanistan of Tomorrow Conference,” Nov 2001; Abdul Samad Hamed participation. https://www.sapcanada.org/issues/resource-centre-afghanistan-2/afghanistan-of-tomorrow-conference-realistic-prospect-for-a-lasting-peace/

[21] Abdul Salam Zaeef, My Life with the Taliban, memoir passages on Afghan political contacts including Abdul Samad Hamed. https://ciaotest.cc.columbia.edu/book/cup/0018184/f_0018184_15598.pdf

[22] The Guardian, 2026 reporting on 9/11 victims’ civil litigation alleging Saudi-linked support; allegations remain contested. https://www.theguardian.com/us-news/2026/sep/10/9-11-victim-families-saudi-arabia

[23] 9/11 Commission general findings: failures of imagination, policy, capabilities and management. https://www.9-11commission.gov/report/911Report_Exec.htm

[24] Special Inspector General for Afghanistan Reconstruction (SIGAR), Lessons Learned reports on reconstruction and collapse. https://www.sigar.mil/interactive-reports/what-we-need-to-learn/

[25] National Institute of Standards and Technology (NIST), WTC Towers Investigation FAQs. https://www.nist.gov/world-trade-center-investigation/study-faqs/wtc-towers-investigation

[26] NIST, WTC 7 Investigation FAQs. https://www.nist.gov/world-trade-center-investigation/study-faqs/wtc-7-investigation

[27] United Nations Security Council Resolution 1368 (2001), 12 Sept 2001. https://digitallibrary.un.org/record/448051

[28] Agreement for Bringing Peace to Afghanistan (U.S.-Taliban Doha Agreement), 29 Feb 2020. https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/02/Agreement-For-Bringing-Peace-to-Afghanistan-02.29.20.pdf

[29] Associated Press, 20th-anniversary 9/11 global coverage overview, 2021. https://www.ap.org/news-highlights/best-of-the-week/2021/global-effort-marks-9-11-anniv/

[30] AFP Fact Check, false claim that Taliban declared Sept. 11 a national day, 12 Sept 2021. https://factcheck.afp.com/doc.afp.com.9MF32X

[31] Xinhua, 2021 assessment of the human and financial costs of post-9/11 wars. https://www.news.cn/world/2021-09/11/c_1127850963.htm

[32] Deutsche Welle, reporting on the end of the 20-year U.S. military mission in Afghanistan, 31 Aug 2021. https://www.dw.com/en/20-years-in-afghanistan-an-eyewitness-story/a-59777036

[33] The Economist / Economist Educational Foundation, Afghanistan special edition on withdrawal and Taliban return, 2021. https://talk.economistfoundation.org/resources/afghanistan/

[34] Reuters, “What’s happened to al Qaeda in the 25 years since 9/11?”, 10 Sept 2026. https://www.reuters.com/world/whats-happened-to-al-qaeda-25-years-since-911-2026-09-10/

[35] Associated Press, 25th-anniversary coverage of 9/11, 11 Sept 2026. https://apnews.com/article/e73908a86b2707b245c843765e2a66f7

[36] U.S. Department of State, Country Reports on Terrorism 2010, South and Central Asia Overview / Terrorist Safe Havens: Pakistan, Afghan Taliban, Quetta Shura and Haqqani Network.

[37] U.S. Department of State, Country Reports on Terrorism 2013, Chapter 5: Terrorist Safe Havens: Pakistan, Afghan Taliban and Haqqani Network.

[38] Abbottabad Commission Report (Pakistan), 2013; findings on Osama bin Laden’s prolonged presence in Abbottabad and institutional failures, as reported from the Commission record.

[39] BBC News دری، «گفتگو بی‌بی‌سی با خلبانی که اسامه بن لادن را در عالم بی‌خبری از سودان به افغانستان منتقل کرد»، مرکه: احمد شفایی، ۱۱ سپتمبر ۲۰۲۶؛ له محمد عمر افضل، د اریانا افغان هوايي شرکت پخواني پیلوټ سره ویډیويي مرکه (شاوخوا ۳۳ دقیقې).

[40] Pepe Escobar, “Air Osama,” Asia Times, 30 November 2001؛ مرکه له Sayed Nabi Hashimi، د Ariana Afghan Airlines له مشر پیلوټ سره.

[41] The Guardian, “First Thing: US leaves Afghanistan after 20 years,” 31 Aug 2021; describes the final withdrawal as the end of the U.S.’s nearly 20-year “occupation” of Afghanistan. https://www.theguardian.com/us-news/2021/aug/31/first-thing-us-leaves-afghanistan-after-20-years

[42] The Washington Post, Philip Kennicott, “The viral photo of the last soldier in Afghanistan is powerful — and that’s why it’s deceptive,” 31 Aug 2021; refers to the “final moments of the U.S. occupation.” https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/afghanistan-image-last-soldier/2021/08/31/bcdded0a-0a7a-11ec-a6dd-296ba7fb2dce_story.html

[43] Al Jazeera, “Afghan journalists lament ‘bleak’ future for media under Taliban,” 22 Oct 2021; refers to gains emerging from “20 years of Western occupation.” https://www.aljazeera.com/news/2021/10/22/afghanistan-journalists-taliban-media-freedom-exodus

[44] International Court of Justice, Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. United States of America), Merits, Judgment, 27 June 1986; necessity and proportionality as conditions of lawful self-defence. https://www.icj-cij.org/case/70

[45] International Court of Justice, Oil Platforms (Islamic Republic of Iran v. United States of America), Judgment, 6 Nov 2003; assessment of necessity and proportionality in self-defence. https://www.icj-cij.org/case/90

[46] Central Intelligence Agency (CIA), “CIA Releases President’s Daily Briefs in Commemoration of the 25th Anniversary of 9/11,” 11 September 2026.

[47] تاند، «د امریکا د استخباراتو مرکزي ادارې د سپټمبر د ۱۱مې د بریدونو د ۲۵مې کلیزې په مناسبت، د القاعدې او اسامه بن لادن په اړه له ۷۰ زیات پټ استخباراتي راپورونه افشا کړل»، ۱۲ سپتمبر ۲۰۲۶؛ د فرانس پرس د راپور پر بنسټ.

محمد همایون همت،

MD, PhD

۱۱ سپتمبر ۲۰۲۶