سردار ولی الکوزی
بریتانیا هغه امپراتوري وه چې یو وخت به ویل کېدل: «د بریتانیا په امپراتورۍ کې لمر هېڅکله نه لوېږي.» د نړۍ په بېلابېلو برخو کې یې پراخې مستعمرې لرلې او د خپل ځواکمن سمندري پوځ او اقتصادي ځواک په مټ یې د نړۍ پر سیاست او اقتصاد ژور اغېز درلود.
د تاریخ په اوږدو کې اروپایي قدرتونو له یو بل سره خونړۍ جګړې وکړې، خو وروسته دې پایلې ته ورسېدل چې د خپلو داخلي شخړو پر ځای باید د نړۍ نورو سیمو ته د نفوذ او اقتصادي ګټو لپاره مخه کړي. په همدې لړ کې یې د آسیا، افریقا او امریکا ګڼ هېوادونه تر خپل استعمار لاندې راوستل. د استعمار په دې دوره کې، د اقتصادي ګټو ترڅنګ، په ډېرو سیمو کې د خلکو ازادي محدوده شوه او بېلابېل ظلمونه هم ترسره شول.
بریتانیا د نورو اروپایي قدرتونو په پرتله د نړۍ تر ټولو پراخه امپراتوري جوړه کړه. له هند او منځني ختیځ څخه نیولې، تر افریقا، استرالیا او د امریکا ځینو برخو پورې یې خپل نفوذ وغځاوه. خو د لومړۍ او دویمې نړیوالې جګړې له پای وروسته د استعمار د پای بهیر پیل شو. هند په ۱۹۴۷ کال کې خپلواکي ترلاسه کړه، ورپسې ګڼو افریقایي او آسیایي هېوادونو هم خپلواکي واخیسته، او په ۱۹۹۷ کال کې د هانګ کانګ سپارل چین ته د بریتانیا د استعماري دورې وروستۍ ستره نښه وبلل شوه.
سره له دې چې بریتانیا خپله امپراتوري له لاسه ورکړه، خو لا هم د نړۍ په سیاست، اقتصاد او ډیپلوماسۍ کې مهم ځای لري. د ملګرو ملتونو د امنیت شورا دایمي غړیتوب، د ناټو غړیتوب، نړیوال مالي بنسټونه او تاریخي اړیکې هغه عوامل دي چې د بریتانیا نفوذ یې تر اوسه ژوندی ساتلی دی.
زما په اند، د بریتانیا اوسنی نفوذ تر ډېره د مستقیم استعمار پر ځای د ډیپلوماسۍ، اقتصاد، استخباراتي همکارۍ او نړیوالو ائتلافونو له لارې څرګندېږي. همدارنګه، د لوېدیځو هېوادونو، په ځانګړي ډول د امریکا او بریتانیا، ترمنځ ستراتیژیکه همکاري د نړۍ په ګڼو سیاسي تحولاتو کې مهم رول لري.
د هند د وېش په پایله کې پاکستان رامنځته شو. ځینې سیاسي شنونکي باور لري چې د پاکستان دولتي او پوځي جوړښت د بریتانوي استعمار د دورې له ادارې اغېزمن پاتې شوی دی. همدارنګه، په پاکستان کې پوځ د سیاست او امنیت په مهمو پرېکړو کې پراخ نفوذ لري.
د افغانستان د تېرو پنځوسو کلونو جګړو په اړه هم بېلابېل نظرونه شته. زما په اند، د افغانستان ستراتیژیک موقعیت د دې لامل شوی چې نړیوال او سیمهییز قدرتونه دلته د خپلو ګټو د خوندي کولو هڅه وکړي. د شوروي اتحاد، امریکا، پاکستان، ایران او نورو هېوادونو رول د افغانستان په معاصر تاریخ کې د بېلابېلو څېړونکو له خوا څېړل شوی دی.
نن هم د نړۍ سیاسي سیالۍ یوازې د پوځونو له لارې نه ترسره کېږي، بلکې اقتصاد، ټکنالوژي، رسنۍ، استخبارات او نړیوال ائتلافونه د قدرت مهمې وسیلې ګرځېدلې دي. همدا لامل دی چې لوی قدرتونه هڅه کوي د خپلو ملي ګټو د خوندي کولو لپاره په بېلابېلو سیمو کې خپل نفوذ وساتي.
د پاکستان راتلونکی هم له ګڼو ننګونو سره مخ دی. اقتصادي ستونزې، سیاسي بېثباتي او امنیتي کړکېچونه هغه موضوعات دي چې د دې هېواد پر راتلونکي اغېز کولای شي. ځینې شنونکي د بلوچستان او نورو سیمو د بېلتون غوښتونکو خوځښتونو یادونه کوي، خو دا چې راتلونکې به څه ډول وي، هغه به وخت او سیاسي بدلونونه روښانه کړي.
په پایله کې ویلای شو چې نړیوال سیاست د یوه هېواد په لاس کې نه دی، بلکې د بېلابېلو قدرتونو، اقتصادي ګټو، جغرافیایي موقعیتونو او نړیوالو ائتلافونو ترمنځ د سیالۍ پایله ده. د هر هېواد بریا تر هر څه وړاندې د هغه د خلکو په یووالي، قوي بنسټونو، اقتصادي پرمختګ او ملي ګټو پورې تړلې ده.
البته ما پدې هم د هغې مطلب د لومړی او دویمه نړیواله جګړه اود انګریزانو او افغانانو لومړی دویمه او دریمه جګړه تر عنوان لاندی یو څه برابر کړی وو تاند می ولیږل خو لا تر اوسه نشر شوی ندی