انسان یوازې ځانته یا د خپل ځان لپاره ژوند نه کوي، بلکې هغه د یوې انساني ټولنې غړی دی. د هغه نېکمرغي د ټولنې له نېکمرغۍ سره تړلې ده او بدمرغي یې د ټولنې پر حالت او څرنګوالي اغېز کوي. له همدې امله اسلام د انسان د شخصیت په جوړولو کې یوازې د علم، مال او ظاهري ځواک پر زیاتولو ټینګار نه کوي؛ بلکې د هغه اخلاقي روزنې ته بنسټیز اهمیت ورکوي. ځکه هغه ټولنه چې خلک یې علم ولري، خو اخلاق ونه لري، د پرمختګ تر څنګ د بد اخلاقۍ ،اختلاف، ظلم، ځانغوښتنې او بېباورۍ له ستونزو سره هم مخ کېدای شي.
اخلاق د انسان په زړه کې هغه احساس راژوندی کوي چې د خپل ورور درد خپل درد وبولي، د بل حق خپل مسؤلیت وګڼي او د ټولنې خیر د خپل شخصي خیر تر څنګ، بلکې کله ناکله تر هغه هم لوړ وبولي. همدا احساس د ټولنیز تکافل بنسټ جوړوي.
قانون انسان له بهر څخه تنظیموي، خو اخلاق انسان له دننه څخه څاري او وجداني تهذیب رامنځته کوي. قانون ورته وايي: «دا کار مه کوه، ځکه سزا لري»؛ خو اخلاق ورته وايي: «دا کار مه کوه، ځکه ناسم دی، که هر څومره دې څوک و هم نه ویني.»
اسلام د انسان په زړه کې د الله تعالی د مراقبت احساس پیدا کوي. کله چې دا احساس پیاوړی شي، انسان یوازې د خلکو له وېرې نېکي نه کوي، بلکې په پټه او ښکاره د خیر لاره غوره کوي.
همدا وجه ده چې اسلامي روزنه یوازې د معلوماتو، مفاهیمو او مفکورو انتقال نه دی؛ بلکې د ایمان، وجدان او عمل روزنه ده. قرآن کریم فرمایي:
«قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا»
(الشمس: ۹–۱۰)
یعنې: بریالی شو هغه څوک چې خپل نفس یې پاک کړ، او هغه څوک تاواني شو چې هغه یې په ګناه ککړ کړ.
نو د ټولنې اصلاح له فرد څخه پیلېږي، او د فرد اصلاح له زړه او وجدان څخه.
د ټولنیز تکافل تر ټولو لوی خنډ ځانغوښتنه ده. کله چې انسان یوازې خپل ژوند، خپل مال، خپل مقام او خپلې ګټې وویني، د نورو د اړتیاوو لپاره یې زړه تنګېږي. خو اخلاقي روزنه د انسان د «زه» ساحه پراخوي، تر دې چې «موږ» پکې ځای پیدا کوي.
اسلام مسلمانان د یوه بدن په څېر معرفي کوي. رسول الله ﷺ فرمایلي دي:
«مثل المؤمنين في توادهم وتراحمهم وتعاطفهم مثل الجسد»
مؤمنان په مینه، رحم او شفقت کې د یوه بدن په څېر دي؛ که د بدن یو غړی درد وکړي، ټول بدن ورسره په بېقرارۍ او تبه کې شریکېږي.
دا یوازې یوه عاطفي تشبیه نه ده؛ بلکې د ټولنیز ژوند لپاره یو ستر اخلاقي اصل دی: د بل درد باید د انسان وجدان ته ورسېږي.
تکافل یوازې د مال په مرسته کې نه خلاصه کېږي .
ټولنیز تکافل کله ناکله په دې معنا اخیستل کېږي چې شتمن دې له بېوزلو سره مالي مرسته وکړي؛ خو اسلامي مفهوم تر دې ډېر پراخ او ژور دی.
په حقیقت کې ټولنیز تکافل دا دی چې:
• عالم د جاهل لاس ونیسي؛
• ځواکمن د کمزوري ملاتړ وکړي؛
• شتمن د محتاج مرسته وکړي؛
• ګاونډی د خپل ګاونډي له حاله بېخبره پاتې نه شي؛
• مشر د خپل مسؤولیت احساس وکړي؛
• ځوان د خپلې ټولنې خدمت خپل عزت وګڼي؛
• او هر انسان د بل انسان د حق درناوی وکړي.
نو تکافل یوازې د مال وېش نه دی؛ د احساس، مسؤولیت، همکارۍ او رحم وېش هم دی.
اسلام اخلافي ژوند غواړي
د افرادو او ټولنو لپاره اخلاقي ژوند تر قانوني ژوندانه څخه په مراتبو ښه او ارزښتناکه دی، ځکه چې په اخلاقي ژوندانه کې له يوه لوری د انسان وقار او کرامت په ښه او لوړه سويه محفوظ وي. هرڅوک د خپلې عقيدې او باور په اساس د خير او ښیګڼې کارونو او کردارونو ته اقدام کوي، او دناوړه کردارونو څخه ځان ساتي، اوپه دې هکله کوم بار او فشار له بهر څخه نه احساسوي، او طبعي ده چې له داسې اقدام او په ځان باور څخه چې د خپلې رضا په اساس وي لذت وړي، او خپله آزادي، وقار او کرامت له دې لارې تر لاسه کوي.
خو په قانوني ژوندانه کې چې خلک د قانون تر فشار لاندې ښوکارونو او کردارونو ته اړکېږي او له بدو کارونو او کردارونو څخه ځان ساتي، څه خوندپه کې نه وي، بلکې اکثرا خو د دوی د ملالت او کړاو لامل ګرځي، او بالفرض که قانون په کامله توګه د انسان د فطري غوښتنو او اړتياووسره تطابق هم ولري، خو له کومه ځايه چې د بهر څخه د يوه قوت په څير حاکميت کوي، نو د خلکو سره د آزادۍ د محدوديت احساس پيدا کيږي.
له بل لوري په اخلاقي ژوندانه کې کارونه او کردارونه په خپل زړه تر سره کيږي، ځکه چې د يوه باخلاقه سړی سره د ايمان نور، د اخلاق رڼا او د وجدان حساسوالی او ويښتابه هميشه او په هر ځای کې ملګرې وي ، او دا راز سړي هر وخت د پاک وجدان د غوښتنې په اساس ښو کارونو ته اقدام کوي،او له بدو کارونوڅخه ځان ساتي، او متفاوت حالت لکه شتمني او نیستي، حاکميت او محکوميت، د خلکو سره يوځايوالی او يوازيتوب ..دهغه په کردار کې تفاوت نه شي رامنځ ته کولاي . خو دا ځانګړتيا په قانوني ژوندانه کې نه شوو موندلی، ځکه چې په هغه ژوندانه کې تر هغې پورې انسان سم کردار ادا کوي تر کومې چې ځان د قانون تر نظر او څارنې لاندې احساسوي، خو هرکله چې فرصت پيدا کړي اود قانون له نظر او څارنې څخه ځان ليري وويني نوخپل کردار او رويه بدلوي، او هغه څه چې ئې زړه غواړي تر سره کوي ئې.
د اسلامي اخلاقو ښکلا
اسلام انسان ته یوازې دا نه وايي چې «د بل حق مه خوره»، بلکې له هغه څخه غواړي چې د بل حق ته درناوی وکړي. یوازې دا نه وايي چې «ظلم مه کوه»، بلکې د مظلوم د لاسنیوي روحیه هم روزي. یوازې دا نه وايي چې «د فقیر مال مه اخلئ»، بلکې د فقیر، مسکین او یتیم د حق پوښتنه هم کوي.
قرآن کریم فرمایي:
«وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ»
(الحشر: ۹)
یعنې هغوی نور خلک پر خپلو ځانونو غوره ګڼي، که څه هم خپله اړتیا ولري.
دا د اخلاقي روزنې لوړه درجه ده: انسان یوازې له ظلم څخه ځان نه ساتي، بلکې د بل د هوساینې لپاره له خپل حق څخه هم تېرېږي.
اخلاق د ټولنې بنسټیزه شتمني ده
یوه ټولنه یوازې په سړکونو، ودانیو او بازارونو نه ابادېږي. د هغې تر ټولو ستره شتمني باور دی؛ او باور له اخلاقو زېږي.
کله چې رښتینولي، امانت، عدالت، وفا، رحم او د حق درناوی عام شي، خلک یو پر بل باور کوي. سوداګر له مشتری سره دوکه نه کوي، کارکوونکی په امانت خپله دنده ترسره کوي، مسؤول خپل مقام د شخصي ګټې لپاره نه کاروي او وګړي د یو بل عزت ساتي.
په داسې چاپېریال کې ټولنه له دننه څخه پیاوړې کېږي.
خو که دروغ، خیانت، حسد، رشوت، ظلم او ځانغوښتنه عامه شي، د ټولنې ظاهري جوړښتونه که هر څومره لوی وي، د هغې داخلي اړیکې کمزورې کېږي.
اخلاقي روزنه باید له ماشومتوبه پیل شي
اخلاق په وینا نه جوړېږي؛ په روزنه او تمرین جوړېږي.
ماشوم باید له کوچنیوالي زده کړي چې دروغ بد دي، امانت ساتل فضیلت دی، د مشر درناوی او د کشر شفقت انساني ارزښت دی، د بل حق باید ونه خوړل شي او د ټولنې خدمت د انسان د شخصیت برخه ده.
که کور، مدرسه، ښوونځی او پوهنتون یوازې د معلوماتو د انتقال ځایونه شي، خو د شخصیت او اخلاقو روزنه له پامه وغورځول شي، موږ به ډېر پوه خلک ولرو؛ خو لازمه نه ده چې ډېر صالح او مسؤول انسانان هم ولرو.
له همدې امله د اسلامي تربیې موخه یوازې دا نه ده چې انسان پوه شي؛ بلکې دا ده چې پوهه یې په اخلاقو او اخلاق یې په عمل بدل شي.
موږ ډېر ځله د ټولنې د اصلاح لپاره سترې لارې چارې لټوو؛ خو اسلام انسان ته ښيي چې د ټولنې د اصلاح یوه مهمه دروازه د فرد زړه دی.
که یو انسان رښتینی شي، یوه دروغجنه اړیکه اصلاح کېږي؛
که یو انسان امانتدار شي، یوه معامله له خیانته ژغورل کېږي؛
که یو انسان عادل شي، د څو کسانو حق خوندي کېږي؛
که یو انسان رحم پیدا کړي، د یوه محتاج ژوند بدلېدای شي.
همدا واړه اخلاقي بدلونونه چې په زرګونو انسانانو کې پیدا شي، د ټولنې څېره بدلوي.
اخلاقي روزنه د ټولنیز تکافل روح ده .
قانون د ټولنې نظم ساتلی شي، اقتصاد د خلکو اړتیاوې پوره کولی شي، او دولت د خدمتونو نظام جوړولی شي؛ خو د انسان په زړه کې د ورورولۍ، رحم، ایثار او مسؤولیت احساس هغه څه دي چې دا ټول نظامونه له دننه ژوندي ساتي.
اسلام غواړي داسې انسان جوړ کړي چې د خپل ځان ترڅنګ بل انسان هم وویني؛ د خپل حق ترڅنګ د بل حق هم وپېژني؛ د خپلې ستونزې ترڅنګ د بلې ستونزې درد هم احساس کړي.
کله چې زړه اصلاح شي، اخلاق اصلاح کېږي؛ کله چې اخلاق اصلاح شي، اړیکې اصلاح کېږي؛ او کله چې اړیکې اصلاح شي، د ټولنې د تکافل بنسټ ټینګېږي.
نو د یوې سالمې ټولنې د جوړولو لاره یوازې له قوانینو او ادارو نه تېرېږي؛ باید له روزل شوي انسان، پاک وجدان او ژوندي اخلاقو څخه هم تېره شي.