تاند (چهارشنبه، د تلې/ میزان ۲۹ مه) د امریکا دفاع وزیر پیټ هېګسېت له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو په اړه د خپل حکومت د ارزونې راپور د خپرولو لپاره چمتووالی نیسي؛ داسې راپور چې تمه ده د ۲۰۲۱ کال د اګست د پېښو، د افغان حکومت د پرزېدو، له افغانستانه د خلکو د ګډوډې ایستنې او د پوځي او سیاسي مشرانو د پرېکړو په اړه مهم جزئیات په ډاګه کړي.
د یورونیوز د اکتوبر د ۲۰مې د راپور له مخې، د امریکا اوسني او پخواني پوځي قوماندانان د دغه راپور خپرېدو ته سترګې پر لار دي. د راپور ارزونه د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د حکومت په لارښوونه او د دفاع وزیر پیټ هېګسېت تر څارنې لاندې شوې ده. د راپور د خپرېدو کره نېټه لا نه ده روښانه، خو د باخبره سرچینو په وینا، ښايي د روانې میاشتې په ترڅ کې خپور شي.
د راپور اصلي تمرکز به دا وي چې د افغانستان د جګړې په وروستیو پړاوونو کې څه پېښ شول، د امریکايي ځواکونو د وتلو او د خلکو د ایستنې بهیر څنګه مدیریت شو، کومې پرېکړې د وضعیت په خرابېدو کې اغېزمنې وې او ایا د پېښو مسوول پوځي چارواکي باید له انضباطي اقداماتو سره مخ شي که نه.
په راپور کې به کوم مهم موضوعات وڅېړل شي؟
د یورونیوز د راپور له مخې، د ارزونې ډلې له هغو لوړپوړو پوځي افسرانو سره مرکې کړې دي چې د امریکايي ځواکونو د وتلو او له کابل څخه د امریکایانو، افغانانو او نورو بهرنیو وګړو د ایستنې په بېلابېلو پړاوونو کې ښکېل وو. د راپور په اړه د خپرو شویو معلوماتو له مخې، لاندې موضوعات به د ارزونې په مرکز کې وي.
۱. د کابل د هوايي ډګر د تخلیې ګډوډ بهیر
راپور به د ۲۰۲۱ کال په اګست کې له کابل څخه د خلکو د ایستنې عملیات وڅېړي؛ په ځانګړې ډول دا چې د امریکايي ځواکونو د وتلو پر مهال د ملکي وګړو، امریکايي اتباعو او له لوېدیځو هېوادونو سره د همکارو افغانانو د ایستنې لپاره څومره چمتووالی نیول شوی و او پوځي مشران د وضعیت د خرابېدو په اړه له کومو معلوماتو خبر وو.
۲. د کابل هوايي ډګر ځانمرګی برید او د امنیتي تدابیرو ارزونه
د راپور یوه مهمه موضوع به د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۲۶مه د کابل هوايي ډګر په ایبي دروازه کې د داعش د ځانمرګي برید ارزونه وي. په دغه برید کې ۱۳ امریکايي سرتېري او شاوخوا ۱۷۰ افغانان ووژل شول.
هېګسېت د همدې پېښې او د تخلیې د عملیاتو د پایلو په تړاو د مسوولیت معلومولو پر اړتیا ټینګار کړی دی. ارزونه به د پېښې د څرنګوالي او د قوماندانانو د پرېکړو په اړه د پخوانیو څېړنو بیاکتنه هم رانغاړي.
۳. د پوځي قوماندانانو پرېکړې او د هغوی مسوولیت
راپور به د هغو لوړپوړو پوځي چارواکو پرېکړې وڅېړي چې د افغانستان د جګړې په وروستیو پړاوونو کې یې مهمې دندې لرلې. په دغو کسانو کې د امریکا د پوځ پخوانی لوی درستیز مارک میلي، د مرکزي قوماندانۍ پخوانی مشر کنت مککنزي او په افغانستان کې د امریکايي ځواکونو پخوانی قوماندان سکاټ مېلر شامل دي.
د یورونیوز پر اساس، د راپور د موندنو له مخې ښايي د ځینو پوځي چارواکو پر وړاندې د انضباطي اقداماتو وړاندیز هم وشي؛ خو تر اوسه نه ده روښانه چې کوم کسان به له دغو اقداماتو سره مخ شي.
۴. له طالبانو سره د ټرمپ د حکومت تړون او د بایډن د حکومت پرېکړې
یوه مهمه پوښتنه دا ده چې د ۲۰۲۰ کال په فبرورۍ کې له طالبانو سره د امریکا د حکومت تړون او د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د ځواکونو د وتلو د بهیر مدیریت د افغان حکومت پر سقوط څه اغېز درلود.
د راپور له مخې، د امریکا د پوځ پخوانیو مشرانو تر دې وړاندې کانګرس ته ویلي وو چې له طالبانو سره د ټرمپ د حکومت تړون د افغانستان د حکومت په پرزېدو کې مهم رول درلود. د بایډن حکومت بیا ویلي و چې د مخکیني حکومت له تړون وروسته یې د پرېکړو لپاره محدود انتخابونه لرل.
۵. د خطرونو په اړه مخکیني خبرداري او د تخلیې لپاره چمتووالی
د ارزونې بله مهمه برخه به دا وي چې پوځي قوماندانانو د افغان حکومت د احتمالي سقوط په اړه څه خبرداري ورکړي وو، دغو خبرداریو ته څومره پام شوی و او ولې د خلکو د ایستنې بهیر له دومره ستونزو سره مخ شو.
د امریکايي ځواکونو پخوانیو قوماندانانو ویلي وو چې د طالبانو له واکمنېدو څو میاشتې مخکې یې د امریکايي سرتېرو، دیپلوماتانو، اتباعو او له خطر سره مخ افغانانو د ایستنې طرحه چمتو کړې وه. هغوی همداراز ویلي وو چې د ځواکونو له وتلو وروسته به د افغانستان امنیتي وضعیت په چټکۍ خراب شي.
ایا د پوځي چارواکو پر وړاندې به اقدامات وشي؟
د یورونیوز د راپور له مخې، لا نه ده معلومه چې د ارزونې ډله به د مسوولیت د معلومولو لپاره کوم اقدامات وړاندیز کړي. د باخبره سرچینو په وینا، احتمالي اقدامات له رسمي غندنې او نورو انضباطي پرېکړو نیولې د متقاعدو پوځي افسرانو بېرته فعال خدمت ته تر رابللو او د هغوی د پوځي رتبې تر ټیټولو پورې رسېدای شي.
د امریکا دفاع وزیر پیټ هېګسېت د دې ارزونې د څارنې لپاره د خپل وزارت ویاند شان پارنېل ګومارلی دی. په دې ډله کې پخوانی سمندري پوځي افسر سټوارټ شېلر او څېړونکی خبریال جېري ډنلېوي هم شامل دي.
د پارنېل په وینا، د ارزونې موخه دا ده چې د ۲۰۲۱ کال د اګست د پېښو په اړه هر اړخیز او څرګند راپور چمتو شي او هغه نیمګړتیاوې وموندل شي چې د ورته پېښو د بیا تکرار مخه ونیسي.
ولې د راپور د خپرېدو وخت مهم بلل کېږي؟
د راپور د خپرېدو احتمال په داسې وخت کې مطرح شوی چې د امریکا د کانګرس د منځمهاله ټاکنو لپاره چمتووالی روان دی. د ځینې باخبره سرچینې اندېښنه لري چې د راپور خپرېدا ښايي سیاسي موخې هم ولري، په تېره بیا که د نوومبر د درېیمې نېټې له انتخاباتو مخکې خپور شي.
ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ۲۰۲۴ کال د ولسمشرۍ په انتخاباتي کمپاین کې ژمنه کړې وه چې له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو د بهیر د مسوولانو حساب به واخلي. د هغه حکومت اوس غواړي د دغو پېښو په اړه نوې ارزونه خپره کړي.
خو د راپور د خپرېدو د احتمالي وخت او د هغه د سیاسي اغېزې په اړه اندېښنې د ارزونې د پایلو ځای نه شي نیولی؛ تر هغو چې بشپړ راپور خپور شوی نه وي، دا نه شي ویل کېدای چې ارزونه به د کومو کسانو مسوولیت ثابت کړي او کومې وروستۍ سپارښتنې به وړاندې کړي.
په ارزونه کې د بایډن د حکومت له پخوانيو چارواکو سره مرکې نه دي شوي
د یورونیوز د راپور له مخې، د بایډن د حکومت ځینو مهمو چارواکو د هېګسېت تر څارنې لاندې د ارزونې په مرکو کې ګډون نه دی کړی. په دغو کسانو کې د امریکا پخوانی دفاع وزیر لویډ اسټن، د بهرنیو چارو پخوانی وزیر انتوني بلینکن او د ملي امنیت پخوانی سلاکار جېک سالیوان شامل دي.
د بایډن حکومت د ځواکونو د وتلو د پرېکړې په دفاع کې ویلي و چې د ټرمپ د حکومت له خوا له طالبانو سره د شوي تړون له امله یې د عمل ساحه محدوده شوې وه. جو بایډن هم ویلي و چې نه یې غوښتل د امریکایانو بل نسل د افغانستان په جګړه کې ښکېل پاتې شي.
د پخوانیو چارواکو د نه ګډون موضوع د ارزونې د بشپړتیا او د بېلابېلو نظرونو د انعکاس په اړه پوښتنې راپورته کوي؛ خو د راپور تر خپرېدو مخکې د دې اغېز په اړه وروستۍ پایله نه شي اخیستل کېدای.