د هرات د ښځو د دولت، فرهنګي او مذهبي دودونو پر وړاندې تاریخي خوځښتونه، ننګونې او د هغوې ټولنیزې پایلې

لیکوال: داکتر سمیع الله خالد سهاک

سریزه

هرات چې د افغانستان له تر ټولو پخوانیو او کلتوري پلوه مهمو ښارونو څخه دی، د تاریخ په اوږدو کې د فکري، مذهبي او سیاسي ژوند یو مهم مرکز پاتې شوی دی. د خپل تاریخ په بېلابېلو دورو کې د هرات ښځو په هغو ټولنیزو، تعلیمي او سیاسي خوځښتونو کې ګډون کړی چې د واکمنو جوړښتونو پر وړاندې یې ننګونې رامنځته کړې دي. دا ننګونې تل د دولت یا دین پر ضد مستقیم مخالفت نه و، بلکې ډېری وخت د زده کړو، قانوني حقونو، سیاسي ګډون او ټولنیزو اصلاحاتو غوښتنې وې. ځکه چې په افغانستان کې دین او حکومت له تاریخي پلوه له یو بل سره نږدې تړاو لري، د ښځو د حقونو د پراختیا هڅې د ځینو ډلو له خوا د سیاسي واک او مذهبي دودونو پر وړاندې د ننګونې په توګه تعبیر شوې دي. له همدې امله، په هرات کې د ښځو د فعالیتونو تاریخ د عصري کېدو او دودپالنې، اصلاحاتو او محافظه‌کارۍ، او د فردي حقونو او ټولنیزو ارزښتونو ترمنځ د پراخو اختلافونو څرګندونه کوي.

په هرات کې د ښځو د فعالیتونو تاریخ په څو جلا دورو کې څېړل کېدای شي: د شلمې پېړۍ د پیل د عصري کولو هڅې، د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ لسیزو اصلاحاتي خوځښتونه، د شوروي دورې او کورنیو جګړو کلونه، د طالبانو لومړنۍ واکمني، او له ۲۰۰۱ کال وروسته دوره. په هر پړاو کې ښځو د فعالیت بېلابېلې بڼې غوره کړې او بېلابېلې پایلې یې تجربه کړې. ځینې خوځښتونه د زده کړو او عامه ګډون په برخه کې د پام وړ بریاوې درلودې، په داسې حال کې چې نور له سخت مقاومت، ځپنې او شاتګ سره مخامخ شول. د دغو بدلونونو څېړنه په افغانستان کې د جنسیت، سیاست، دین او ټولنیز بدلون ترمنځ د پیچلو اړیکو په درک کولو کې مرسته کوي.

د شلمې پېړۍ په پیل کې ښځې او اصلاحات

په افغانستان کې د ښځو د عصري فعالیتونو ریښې د پاچا امان الله خان (۱۹۱۹–۱۹۲۹) د واکمنۍ پر مهال په پلي شویو اصلاحاتو کې موندل کېږي. که څه هم هرات له کابل څخه لرې و، خو د دې دورې اصلاحاتي پالیسۍ د هېواد پر ټولو ښاري سیمو اغېزمنې شوې. امان الله خان او ملکې ثریا د ښځو د زده کړو، د اجباري ودونو د کمولو او د ښځو د عامه ګډون ملاتړ کاوه (Gregorian 243).

دغه اصلاحات د ځینو لوستو ښاري کورنیو له ملاتړ سره مخ شول، خو په عین حال کې یې د محافظه‌کارو قومي او مذهبي مشرانو سخت مخالفتونه هم راوپارول. په هرات کې، لکه د افغانستان په نورو سیمو کې، ډېری کورنیو لا هم د نجونو ښوونځیو ته د لېږلو او یا د دودیزو محدودیتونو پرته د ښځو د عامه حضور په اړه احتیاط کاوه. د دغو اصلاحاتو مخالفت د امان الله خان د عصري کولو د پروګرام پر وړاندې د پراخ مقاومت یوه برخه وګرځېده او په پایله کې یې د هغه د واکمنۍ سقوط ته لاره هواره کړه (Barfield 171).

که څه هم د امان الله خان له استعفا وروسته ډېری اصلاحات بېرته محدود شول، خو دغو بدلونونو یو مهم تاریخي بنسټ کېښود. د افغانستان په معاصر تاریخ کې د لومړي ځل لپاره د ښځو زده کړه او ټولنیز ګډون د ملي سیاست د بحث یوه برخه وګرځېده. پایله یې ډیره روښانه نه وه. لنډمهاله مقاومت اصلاحات ورو کړل، خو د ښځو د حقونو مفکوره یې عامه بحثونو ته راوویسته او راتلونکو نسلونو ته یې الهام ورکړ.

د اساسي قانون د دورې پر مهال د ښځو تعلیمي او مدني ګډون

په ۱۹۵۰، ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ لسیزو کې افغانستان د پاچا ظاهر شاه تر واکمنۍ لاندې د تدریجي عصري کېدو شاهد و. د زده کړو فرصتونه پراخ شول او ښځو په مسلکي دندو کې زیات ګډون پیل کړ. هرات د ښوونځیو او تعلیمي بنسټونو له جوړېدو څخه ګټه پورته کړه، چې د نجونو او ځوانو ښځو لپاره یې نوې لارې پرانیستې (Dupree 542).

د ۱۹۶۴ کال اساسي قانون افغان ښځو ته د رایې ورکولو او په سیاسي ژوند کې د ګډون حق ورکړ. د هرات په څېر ښاري سیمو کې ښځې پوهنتونونو، ښوونیزو مسلکونو او دولتي ادارو ته داخلې شوې. که څه هم د نارینه وو په پرتله د ښځو ګډون محدود و، خو بیا هم د پام وړ پرمختګونه رامنځته شول.

د ښځو بېلابېل سازمانونه د سواد زده کړې، تعلیم او ټولنیز پرمختګ د ملاتړ لپاره جوړ شول. دغو سازمانونو د دین پر ضد دریځ نه درلود بلکې استدلال یې کاوه چې زده کړه او ټولنیز ګډون د اسلامي ارزښتونو سره په ټکر کې نه دي. سره له دې، ځینو محافظه‌کارو ډلو دغه فعالیتونه د دودیزو ټولنیزو جوړښتونو لپاره یو ګواښ باله او نه یی غوښتل چی دا ډول خوځښتونه پراخ شي. د دغو خوځښتونو پایلې تر ډېره مثبتې وې. د ښځو د سواد کچه لوړه شوه، تعلیمي فرصتونه پراخ شول او ښځو په عامه ژوند کې زیات حضور پیدا کړ. خو دا پرمختګونه تر ډېره په ښاري سیمو پورې محدود پاتې شول او کلیوالي ټولنه یې په بشپړ ډول بدله نه کړه. د دې ټولو خوځښتونه په مخ کی کابل ښاروو. خو هرات هم د یوې سنتی ټولنی تر څنګ په داسی خوځښتونو کی مخکښ وو.

د شوروي دورې او انقلابي فعالیتونو زمانه

د ۱۹۷۸ کال د ثور انقلاب وروسته سیاسي بدلونونو د افغان ښځو وضعیت په بنسټیز ډول بدل کړ. کمونیستي حکومت د جنسیتي برابرۍ، د سواد زده کړې کمپاینونو او په دولتي ادارو کې د ښځو د ګډون ملاتړ کاوه (Saikal 130). په هرات کې هم ښځو په تعلیمي پروګرامونو او حکومتي سازمانونو کې برخه واخیسته.

خو ډېری اصلاحات په چټکۍ او له خلکو سره د محدودې مشورې په ترڅ کې پلي شول. مذهبي مشران او دودیزې ټولنې دغه پالیسۍ د اسلامي ارزښتونو او سیمه‌ییزو دودونو پر ضد حملې ګڼلې. وضعیت په ځانګړي ډول په هرات کې حساس شو، چیرې چې د حکومت د پالیسیو پر وړاندې ناخوښي د ۱۹۷۹ کال د هرات د پاڅون له مهمو لاملونو څخه وه.

د هرات پاڅون د کمونیستي حکومت پر ضد له لومړنیو او مهمو بغاوتونو څخه شمېرل کېږي. که څه هم دا پاڅون په اصل کې د ښځو خوځښت نه و، خو د دین، سیاست او عصري کېدو ترمنځ پراخ ټولنیز اختلافات یې منعکس کړل. ښځې هم د ټولنې د غړو په توګه او هم د وروسته تاوتریخوالي د قربانیانو په توګه اغېزمنې شوې.

د دې دورې پایله ډېره پېچلې وه. که څه هم ځینو ښځو زده کړو او کار ته لاسرسی وموند، خو پراخو جګړو بې‌ثباتي، بې‌ځایه کېدل او تاوتریخوالی یی رامنځته کړ چې د سیمې پر ښځو یې ژور اغېز وکړ.

د ښځو فعالیتونه د کورنیو جګړو پر مهال

د شوروي ځواکونو له وتلو او د کمونیستي حکومت له سقوط وروسته افغانستان د اوږدو کورنیو جګړو په پړاو کې داخل شو. هرات د بېلابېلو سیاسي ډلو ترمنځ د واک د سیالیو له امله له ژورو بدلونونو سره مخ شو. د ښځو فرصتونه تر ډېره د سیمه‌ییزو سیاسي شرایطو پورې تړلي شول.

د نسبي ثبات په دورو کې ځینې تعلیمي فرصتونه موجود پاتې شول، خو دوامداره جګړو ټولنیز پرمختګ محدود او ناامني زیاته کړه. د ښځو فعالیتونه تر ډېره بشري مرستو، زده کړو، روغتیايي خدمتونو او د ټولنې ملاتړ ته واوښتل، نه ښکاره سیاسي مبارزو ته.

د دې دورې پایله د رسمي سیاسي ګډون کمېدل وو، خو په مقابل کې غیررسمي شبکې رامنځته شوې چې ښځو ته یې د ټولنیز مقاومت او بقا په برخه کې مهم رول ورکړ.

د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال (۱۹۹۶– ۲۰۰۱)

د طالبانو له واکمنېدو سره د ښځو پر عامه ګډون سخت محدودیتونه ولګېدل. د نجونو د زده کړو فرصتونه کم شول، د کار زمینه محدوده شوه او د ښځو تګ راتګ تر سختو مقرراتو لاندې راغی (Rashid 107).

په هرات کې ډېرو ښځو د پټو او غیررسمي مقاومتونو له لارې غبرګون وښود. ځینو په پټو ښوونځیو، د سواد زده کړې پروګرامونو او کورنیو تعلیمي نوښتونو کې برخه واخیسته. دغو فعالیتونو د دین مخالفت نه کاوه، بلکې ګډونوالو استدلال کاوه چې د ښځو زده کړه د اسلامي تعلیماتو سره مطابقت لري.

د دغو فعالیتونو خطرونه ډېر وو. ګډونوالې له احتمالي سزا او ټولنیز فشار سره مخ کېدې. سره له دې، دغو هڅو د زده کړو د دوام زمینه برابره کړه او داسې ټولنیزې شبکې یې ژوندۍ وساتلې چې له ۲۰۰۱ کال وروسته خورا مهمې ثابتې شوې.

د دې دورې پایله متناقضه وه. که څه هم عامه فعالیتونه محدود شوي وو، خو پټو تعلیمي نوښتونو د ښځو د شبکو مقاومت او د زده کړې لپاره د هغوی ژمنتیا څرګنده کړه.

له ۲۰۰۱ کال وروسته د هرات د ښځو خوځښتونه

په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو د حکومت له سقوط وروسته د ښځو سازمانونه په افغانستان کې په چټکۍ سره پراخ شول. هرات د تعلیمي، فرهنګي او مدني ټولنې د فعالیتونو یو مهم مرکز وګرځېد. د ښځو سازمانونو د سواد زده کړې، قانوني پوهاوي، روغتیايي خدمتونو، اقتصادي پرمختګ او سیاسي ګډون ملاتړ کاوه (Johnson and Leslie 58).

پوهنتونونو او ښوونځیو د ښځو لپاره فرصتونه پراخ کړل او زیات شمېر ښځې د ژورنالېزم، ښوونې، سوداګرۍ او دولتي ادارو برخو ته داخلې شوې. فعالانو د کورني تاوتریخوالي پر ضد، زده کړو ته د لاسرسي او په حکومتي ادارو کې د استازیتوب غوښتنې کولې.

ځینو محافظه ‌کارو ډلو دغه بدلونونه د بهرني نفوذ انعکاس باله. خو فعالانو ټینګار کاوه چې د ښځو حقونه او اسلامي اصول یو له بل سره موافقت لري. دغه بحث په هرات او د افغانستان په نورو سیمو کې د عامه خبرو اترو یوه مهمه برخه وګرځېده.

د دې دورې پایلې د ښځو په زده کړو کې د پام وړ پرمختګ، په عامه ژوند کې د هغوی زیات ګډون او په مسلکي برخو کې د ښځو د حضور پراختیا وه. خو پرمختګونه لا هم نابرابر وو او له سیاسي بې‌ثباتۍ او په ځینو پرخو کی د تاوتریخوالی سره مخ وو.

د طالبانو بېرته واک ته رسېدل او معاصرې ننګونې

په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو بېرته واک ته رسېدو د افغانستان د ښځو لپاره نوې ننګونې رامنځته کړې، چې هرات هم ترې مستثنا نه و. د زده کړو، کار او عامه ګډون محدودیتونو د سیمه ‌ییزو ټولنو او نړیوالو سازمانونو اندېښنې راپارولې.

په هرات کې ښځو په سوله ‌ییزو لاریونونو او مدافعتي فعالیتونو کې برخه واخیسته او د زده کړو او کار حق یې وغوښت. دا فعالیتونه د افغانستان په معاصر تاریخ کې د ښځو د ډله ‌ییز اقدام له تر ټولو څرګندو بېلګو څخه شمېرل کېږي. اعتراض کوونکو خپلې غوښتنې د زده کړې، انساني کرامت او بنسټیزو حقونو په چوکاټ کې مطرح کولې، نه د دین د مخالفت په بڼه.

د دغو بدلونونو پایلې لا هم روښانه نه دي. د ښځو لپاره ډېری تعلیمي او کاري فرصتونه محدود شوي، په ځینو سیمو کی خو هیځ شمیرل کیږي. خو، د ښځو مدافعتي فعالیتونه د سیمه‌ییزو، ملي او نړیوالو شبکو له لارې لا هم دوام لري. د دې تحولاتو اوږدمهاله اغېزې به د راتلونکو لسیزو لپاره د افغانستان ټولنه اغېزمنه کړي. او د نورو خوځښتونو لپاره به لاره هواره کړي.

پایله

د هرات د ښځو د فعالیتونو تاریخ ښيي چې ټولنیز بدلون یوازې د دود او عصریتوب ترمنځ یوه ساده مبارزه نه بلکه یو روښانه خوځښت دی د هرات ښځو د تعلیمي اصلاحاتو، بشري خدمتونو، مسلکي پرمختګ، ټولنیز سازمان جوړونې او سیاسي مدافعې په ګډون په پراخو فعالیتونو کې برخه اخیستې ده، که څه هم ځینې خوځښتونه د دولت د واک یا مذهبي دودونو پر وړاندې د ننګونې په توګه تعبیر شوي، خو ډېری فعالانو هڅه کړې چې د افغان کلتوري او اسلامي ارزښتونو په چوکاټ کې د ښځو لپاره فرصتونه پراخ کړي. که څه هم دا ټول خوځښتونه کیدای شی چی د هرات د موقعیت له امله څه نا څه د ګاونډي ایران تر فرهنګي  او حتی سیاسي اغیزې لاندي وی، خو بیا هم دا تر هر څه د مخه د هرات د ښځو خوځښتونه دي او دا څرګندوي چی د هرات ښځې څه غواړي او څه کولای شي.

د دغو خوځښتونو پایلې د تاریخ په بېلابېلو دورو کې توپیر لري. ځینو هڅو د زده کړو او عامه ګډون په برخه کې دوامداره لاسته راوړنې درلودې، خو ځینې نورې له مقاومت او شاتګ سره مخ شوې. سره له دې، د هرات ښځو تل د ټولنیز پرمختګ لپاره د مقاومت، زغم او هوډ بېلګې وړاندې کړې دي. د هغوی تجربې په افغانستان کې د جنسیت، سیاست، دین او ټولنیز بدلون ترمنځ پیچلې اړیکې څرګندوي او د هېواد د راتلونکې په اړه روان بحثونه لا هم تر اغېز لاندې راولي.

ماخذونه

Barfield, Thomas. Afghanistan: A Cultural and Political History. Princeton UP, 2010.

Dupree, Louis. Afghanistan. Princeton UP, 1980.

Gregorian, Vartan. The Emergence of Modern Afghanistan. Stanford UP, 1969.

Johnson, Chris, and Jolyon Leslie. Afghanistan: The Mirage of Peace. Zed Books, 2004.

Rashid, Ahmed. Taliban: Militant Islam, Oil and Fundamentalism in Central Asia. Yale UP, 2010.

Saikal, Amin. Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival. I.B. Tauris, 2004.