عزیز خان هوتک
د پښتنو د سیاسي تاریخ په اوږدو کې د عدم تشدد، ولسواکۍ او خپلواک دریځ نوم له خان عبدالغفار خان سره تړلی پاتې شوی دی. باچا خان نه یوازې د پښتنو د حقونو لپاره مبارزه وکړه، بلکې د هر ډول جبر، استبداد او پوځي سیاست پر وړاندې یې واضح او قاطع دریځ درلود. هغه د خپل ولس له ارادې سره ژمن و او هیڅکله یې د واکمنو حلقو تر سیوري لاندې سیاست ونه کړ. د باچاخان سیاست د اصولو، قربانۍ او ولسي اعتماد سیاست و.
وروسته له هغه، عبدالولي خان د پښتنو د سیاست مهمه څېره وګرځېد. ولي خان که څه هم د خپل پلار د مبارزې تسلسل وساته، خو د وخت د شرایطو له مخې یې د پاکستان دننه د پارلماني سیاست لاره غوره کړه. هغه هڅه کوله چې د پاکستان په چوکاټ کې د پښتنو لپاره سیاسي حقونه، ایالتي واک او جمهوري چاپیریال رامنځته کړي. د ولي خان سیاست تر ډېره د سیاسي تدبیر او ملي مشارکت سیاست و، خو بیا هم د پوځ او استبلشمنټ له فشارونو سره مخ پاتې شو.
کله چې د سیاست مشري اسفندیار ولي خان ته ورسېده، د عوامي نشنل ګوند په تګلاره کې تدریجي بدلونونه رامنځته شول. دا هغه پړاو و چې ګوند ورو ورو د استبلشمنټ له فشارونو او معاملاتو سره نرم چلند پیل کړ. په همدې موده کې په پښتني سیمو کې جګړې، پوځي عملیات او ناامنۍ زیاتې شوې، خو عوامي نشنل ګوند ونه توانېد چې د پښتنو د دردونو او وینو په اړه هغه قاطع دریځ خپل کړي چې خلکو ترې تمه لرله. په ځانګړي ډول د ترهګرۍ ضد جګړې پر مهال، د پښتنو په سیمو کې پوځي عملیاتو زرګونه کورنۍ بې کوره کړې، اقتصاد یې زیانمن کړ او ټولنه یې له سخت بحران سره مخ کړه. منتقدین باور لري چې عوامي نشنل ګوند د دغو حالاتو پر وړاندې د ولس د احساساتو پر ځای د ریاستي پالیسۍ ملاتړ کاوه.
د عوامي نشنل ګوند د سیاسي دریځ او د هغوی د غبرګونونو له امله، په وروستۍ لسیزه کې د پښتنو د سیاسي تمایلاتو لوری بدل شوی دی. ګڼ شمېر پښتانه ځوانان او سیاسي فعالان لومړی د عمران خان په مشرۍ د پاکستان تحریک انصاف ملاتړ ته ورمات شول، ځکه هغوی فکر کاوه چې دغه ګوند به د فساد، استبداد او دودیزو سیاسي کړیو پر وړاندې بدلون راولي.
خو وروسته، په ځانګړي ډول د جګړو، جبري لادرکیو، امنیتي ستونزو او د پښتنو پر سیمو د روانو فشارونو له زیاتېدو سره، د پښتنو د نوي نسل پام د پښتون ژغورنې غورځنګ پر لور واوښت. دغه غورځنګ د منظور احمد پښتین په مشرۍ د پښتنو د حقونو، عدالت، جبري لادرکیو او د جګړې ضد غږ په توګه راڅرګند شو او په لنډ وخت کې یې پراخ ولسي ملاتړ ترلاسه کړ.
اوس مهال د ډېرو پښتنو، په ځانګړي ډول د ځوان نسل په منځ کې، تر ټولو منلی او اعتباري ولسي تحریک همدا PTM ګڼل کېږي. د دې غورځنګ محبوبیت تر ډېره د دې لپاره دی چې خلک یې د پښتنو د دردونو او ستونزو ریښتینی استازیتوب بولي او باور لري چې دغه غورځنګ د کومې پټې معاملې پر ځای د ولس له احساساتو سرچینه اخلي.
اوس چې ایمل ولي خان د عوامي نشنل ګوند مشري کوي، ګڼ شمېر پښتانه ځوانان او سیاسي فعالان پر هغه نیوکه کوي چې د باچا خان له فلسفې او د ولي خان له خپلواک دریځه لرې شوی دی. دوی وایي چې ایمل ولي د پوځ او استخباراتي کړیو د سیاست ملاتړ کوي او د پښتنو د ملي غوښتنو پر ځای د ریاستي موقف دفاع ته لومړیتوب ورکوي.
همدا علت دی چې کله ناکله ایمل ولي خان د PTM پر وړاندې انتقادي یا مخالف دریځ خپلوي، ځکه د PTM زیاتېدونکی نفوذ د عوامي نشنل ګوند دودیز سیاسي ځای او ولسي ملاتړ لمنځه وړی دی. د پښتنو د سیاست نوی نسل اوس د دودیزو ګوندونو پر ځای هغو تحریکونو ته زیات ارزښت ورکوي چې د ولس له دردونو سره نېغ تړاو ولري او په ښکاره توګه د حق غوښتنې غږ پورته کړي.
منتقدین دا هم وایي چې د عوامي نشنل ګوند اوسنی سیاست نور د قومي شعور، ولسي مقاومت او خپلواک فکر استازیتوب نه کوي، بلکې د پاکستان د سیاسي استبلشمنټ تر اغېز لاندې سیاست بدل شوی دی. د دوی په اند، همدا علت دی چې د ګوند ولسي محبوبیت کم شوی او نوی نسل ترې واټن اخلي.
خو د ګوند ملاتړي بیا استدلال کوي چې د پاکستان د پیچلي سیاسي نظام دننه سیاست کول له احتیاطه ډک چلند غواړي او هره پرېکړه د حالاتو له مخې ارزول کېږي. هغوی وایي چې د پوځ او ریاست سره د ټکر پر ځای سیاسي تعامل د ستونزو د حل عملي لاره ده.
سره له دې، حقیقت دا دی چې د پښتنو سیاست تل د اصولو، قربانیو او ولسي باور پر محور راڅرخېدلی دی. هر هغه تحریک یا ګوند چې له ولسي احساساتو او خپلواک دریځه لرې شي، د خلکو په زړونو کې خپل ځای له لاسه ورکوي. د باچا خان سیاست یوازې د یو ګوند نوم نه و، بلکې د فکر، مقاومت او خپلواک وجدان فلسفه وه.