د امریکا متحده ایالاتو د شخړو، سیاسي او اقتصادي معاملو په اړه د رسنیو روایتونه

لیکوال: داکتر سمیع الله خالد سهاک

سریزه:

په معاصر نړیوال سیاست کې، لږې داسې سیمې شته چې جیوپولیټیکي سیالۍ او د رسنیو رښتیا او ناسم تفسیرونو دومره څرګند او روښانه کړي وي لکه منځنی ختیځ او لاتینه امریکا. په تېرو لسو کلونو کې د متحده ایالاتو، ایران او وینزویلا ترمنځ کړکېچونه په زیاتېدونکي ډول د شخړو، بندیزونو، استخباراتي عملیاتو او ډیپلوماټیکو تقابلونو له نړیوالو مختلفو روایتونو سره یوځای شوي دي. د دغو بحثونو په مرکز کې او د امریکا د خارجی پالیسیو په مرکز کی درې سره تړلې موضوعګانې دي چې په رسنیزو بحثونو کې ډېرې یادېږي. یو یې د امریکا له ایران، چین او روسیې سره اوږدمهاله رقابتونه او دښمنۍ ، دویم یې د وینزویلا د ولسمشر نیکولاس مادورو شاوخوا حقوقي او سیاسي لانجې او د هغوی اغېزې په ټوله سویلي امریکا کې، او درېیم د ټرمپ د ادارې پر مهال رسمي او غیر رسمي ډیپلوماټیکې معاملې او تورونه دي.

که څه هم په دې موضوعاتو کې ډېری وخت په ګډه په خبرونو او سیاسي تبصرو کې بحث کېږي، خو دوی جلا جیوپولیټیکي شرایط لري. بیا هم، رسنیز چوکاټ او سیاسي وینا کله ناکله دوی په لویو نړیوالو روایتونو کې سره یوځای کوي چې پکې د قدرت سیالۍ، پټ ډیپلوماسۍ او ستراتیژیک رقابتونه شامل وي. دا مقاله څېړي چې دا موضوعات په نړیوالو رسنیو کې څنګه وړاندې کېږي، تورونه او ادعاوې څنګه خپرېږي، او سیاسي لوبغاړي څنګه دا روایتونو ته دعامه افکارو شکل ورکوي او وخت ناوخت یی کاروي. همدارنګه دا مقاله د تایید شویو حقایقو، ډیپلوماټیکو ابهامونو او سیاسي تعبیرونو ترمنځ د توپیر اهمیت هم څېړي.

د امریکا–ایران اړیکې او په معاصر بحث کې

د ایران او متحده ایالاتو اړیکې له ۱۹۷۹ کال د ایران انقلاب وروسته د لسیزو کړکېچونو له امله پېژندل کېږي. که څه هم د “جګړې” اصطلاح کله ناکله په رسنیو او سیاسي ویناو کې کارول کېږي، خو دا اړیکه په سمه توګه د نیابتي شخړو، اقتصادي بندیزونو، سایبري عملیاتو او ډیپلوماټیکو تقابلونو ترکیب بلل کېږي، نه مستقیمه اعلان شوې جګړه.

د پولاک په وینا، د امریکا–ایران سیالي تر ډېره د متقابل بې باورۍ او د سیمه‌ییزو ګټو د سیالۍ له امله رامنځته شوې، په ځانګړي ډول په عراق، سوریه او د فارس خلیج کې (Pollack 112).

متحده ایالاتو پر ایران پراخ اقتصادي بندیزونه لګولي، په ځانګړي ډول د ایران د اټومي پروګرام له امله، په داسې حال کې چې ایران د سیمه‌ ایزو اتحادونو او نامتقارن ستراتیژیو له لارې د امریکا د نفوذ پر ضد مبارزه کړې ده.

رسنیز پوښښ اکثره وخت د کړکېچ اصلي انځور زیانمنوي، په ځانګړي ډول د سایبري پېښو یا نظامي شخړو پر مهال چې پکې متحدې ډلې ښکېلې وي. خو پوهان ټینګار کوي چې دا وضعیت د “ټیټې کچې شخړې” یا “د جنګ سیوری(۱)”  په توګه ښه درک کېدای شي، نه د دودیزې جګړې په توګه

 (Takeyh 87).

نو، کله چې په سرلیکونو کی نوشته وي د ایران جګړه، که څه هم چې په رسمی ډول جګړه اعلان شوې نه ده خو د جنرال قاسم سلیمانی د وژل کیدو وروسته چې د جمهور رییس ترمپ د واکدارې پر مهال ترسره شو، ایران او امریکا په رسمي ډول اور بند هم نه دی کړی. او څو ځله ایراني سرتیري هم په سوریه کې او هم په عراق کې وژل شوي، پرې بمونه غورځول شوي او یا له نورو لارو ځورول شوي او تلفات ورته اړول شوي دي.خو، ایران د امریکا په ضد کوم داسې کار نه دی کړی چې د دنړې رسنې پری بحث وکړي او یا امریکاییانو یا اسراییلیانو ته دیرغټ انسانی یا مالی تلفات اړول شوي وي.

وینزویلا، نیکولاس مادورو، او نړیوال حقوقي لانجې

د وینزویلا ولسمشر نیکولاس مادورو په نړیوال سیاست کې یو لانجمن شخصیت دی، په ځانګړي ډول د واکمنۍ د استبداد، اقتصادي بد مدیریت او فساد په تورونو کې. متحده ایالاتو او څو نورو هېوادونو پر مادورو او د هغه پر حکومت بندیزونه لګولي ول، د دموکراتیک مشروعیت او د بشري حقونو د سرغړونې یې هر وخت په مطبوعاتو کی خپرې شوې وې.

نړیوال جزایي محکمه (ICC) هم د وینزویلا په اړه د احتمالي جرمونو د څېړنې لپاره د غوښتنو سره مخ شوې ده. خو که څه هم چې  مادورو په امریکا په زندانونو کی شپې سبد کوي خولا هم د ځینو هېوادونو له خوا د وینزویلا د مشر په توګه پېژندل کېږي، چې دا د هغه د مشروعیت په اړه د نړیوالو اختلافاتو ښکارندویي کوي.

رسنیز روایتونه کله ناکله پیچلې حقوقي او ډیپلوماټیکې لانجې په حساسه بڼه وړاندې کوي، لکه د نیولو یا نړیوالو حقوقي اقداماتو ادعاوې. خو په واقعیت کې ډېرې دا ادعاوې د بندیزونو، تورنو اعلانونو یا سمبولیکو حقوقي اقداماتو ته اشاره کوي، نه فزیکي نیول کېدو ته.

د کورالیس او پینفولډ (۲) په وینا، د وینزویلا بحران تر ډېره د دولتي جوړښت د ماتېدو او اقتصادي سقوط له امله رامنځته شوی، نه یوازې د بهرني مداخلې له امله (Corrales and Penfold 64).

د ټرمپ اداره او د پټو معاملو تورونه

د ډونالډ ټرمپ (۲۰۱۷–۲۰۲۱) ولسمشرۍ د بهرني سیاست په برخه کې مهم بدلونونه راوستل، په ځانګړي ډول د ایران، وینزویلا، مکسیکو او کانادا په اړه. امریکا په ۲۰۱۸ کې له JCPOA یا د ایران اټومي تړون څخه ووتله، چې دا د تهران سره کړکېچونه زیات کړل. او NAFTA څخه وتل او د بدلونونو واردولو څخه وروسته بیرته د هغه په شان یوبل تړون ته چې د USMCA  نوم ورکول شوی وو، شاملیدل. د ټرمپ د ادارې تر ټولو لوی بدلون د روسیې، اوکراین او ناټو سره د امریکا په اړیکو کې راغلی دی. د دې په پایله کې، ډېری خلک نه پوهېږي چې د پردې تر شا کوم ډول هوکړې یا معاملې ترسره شوې دي. د ټرمپ ادارې له پیل نه پر وینزویلا د بندیزونو او فشار پالیسي پیاوړې کړه او د یو ځل یی خو حتی د اپوزیسیون مشر خوان ګوایدو یې په ۲۰۱۹ کې د موقتي ولسمشر په توګه وپېژنده. خو، د نړیوالو له تاید پرته خاصه نتیجه یی ورنه کړه.

د ټرمپ د ولسمشرۍ پر مهال او وروسته، بېلابېلو رسنیو او سیاسي شنونکو د غیر رسمي ډیپلوماسۍ، پټو خبرو اترو او د امریکايي چارواکو او بهرنیو حکومتونو ترمنځ د پټو اړیکو په اړه پوښتنې راپورته کړې دي. خو ډېری دا ادعاوې لا هم نه دي تایید شوي یا یوازې پر نامعلومو سرچینو ولاړې دي.

د سمیټ په وینا، معاصر بهرنی سیاست اکثره د “خاموشې ډیپلوماسۍ” پر بنسټ ولاړ وي چې عام ډول نه  اعلانېږي، خو دا د نړیوالو اړیکو عادي برخه ده (Smith 203).

د رسنیزو روایتونو او سیاسي تفسیرونو تقاطع

د دې موضوعاتو یوه لویه ننګونه د رسنیز چوکاټ رول دی. نړیوال خبرونه ډېر وخت پیچلې جیوپولیټیکي پېښې په ساده بڼه وړاندې کوي. له همدې امله بېلابېلې پېښې لکه د ایران کړکېچونه، د وینزویلا حقوقي لانجې او د امریکا بهرنی سیاست کله ناکله د یوې لویې توطیې په توګه وړاندې کېږي.

انټمن وایي چې رسنیز چوکاټ د خلکو د درک پر څرنګوالي اغېز کوي، ځکه چې ځینې اړخونه روښانه کوي او نور پټوي (Entman 52).

ځینی وختونه تلویزیونې شبکې د TRP (۳) جګولو لپاره داسې خبرونه نشروي چې سړی فکر کوی، صبا به د یو غټ تغیر شاهدان وي خو رښتیا بل څه وي. د مثال په توګه د هندوستان یو تلویزیوني چینل څو ځله راپور ورکړ چې د ایران په هستوي تاسیساتو کې څو چاودنې شوې دي. ما داسې انګیرله چې ښايي ایران به سبا اعلان وکړي چې اټومي وسله لري، خو داسې ونه شول.

جیوپولیټیکي اغېزې او نړیوال درک

د ایران، وینزویلا او امریکا ترمنځ روایتونه د قدرت، حاکمیت او نړیوال قانون په اړه پراخ نړیوال کړکېچونه منعکسوي. که څه هم هره قضیه جلا زمینه لري، خو اکثره د نړیوال قدرت د سیالۍ په چوکاټ کې تفسیرېږي.

پایله

د ایران–امریکا کړکېچونه، د مادورو شاوخوا لانجې، او د ټرمپ د ادارې پر مهال د پټو معاملو تورونه د معاصر نړیوال سیاست پیچلتیا ښيي. که څه هم رسنیز روایتونه دا موضوعات سره یوځای کوي خو، علمي تحلیل باید د حقایقو، سیاسي ادعاوو او تفسیرونو ترمنځ توپیر وکړي. ډیری وخت دا کار آسانه نه دی او نه هم ورته امکانات برابر شوي دي.

پای

داکتر سمیع الله خالد سهاک

کالیفورنیا، د امریکا متحده ایالات

اپریل، ۲۰۲۶

 (۱). د جنګ سیوری:‌ دا هغه حالت ته وایي چې لا رسمي جګړه نه وي پیل شو خو شدید تاوتریخوالی او خطر موجود وي خلک احساس کوي چې جګړه هر وخت پیل کېدای شي.

(۲) کورالیس او پینفولډ: د دوو لیکوالانو او څېړونکو نومونه دي چې د وینزویلا د سیاست او اقتصاد په اړه یې مهم کارونه کړی دي.

(۳) TRP   :ټی ار پی، د تلویزیوني پروګرامونو د کتلو یا لیدونکو اندازه

ماخذونه

Corrales, Javier, and Michael Penfold. Dragon in the Tropics: Venezuela and the Legacy of Hugo Chávez. Brookings Institution Press, 2015.
Entman, Robert M. “Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm.” Journal of Communication, vol. 43, no. 4, 1993, pp. 51–58.
Pollack, Kenneth M. The Persian Puzzle: The Conflict Between Iran and America. Random House, 2004.
Smith, Tony. America’s Mission: The United States and the Worldwide Struggle for Democracy. Princeton University Press, 2012.
Takeyh, Ray. Guardians of the Revolution: Iran and the World in the Age of the Ayatollahs. Oxford University Press, 2009.