تاند (شنبه، د وري/ حمل ۸ مه) نیوارب (عرب) خپرونې په یوه شننه کې ویلي چې پر افغانستان د پاکستان بریدونه له پښتنو او افغانانو سره د دغه هیواد د واکمنانو له نژادي تبعض څخه سرچینه اخلي. د دې خپرونې د لیکنې ژباړه د تاند لوستونکو ته وړاندې کېږي:
د مارچ په ۱۶مه، پر دې شک وشو چې پاکستان د افغانستان په کابل کې د معتادانو د درملنې پر روغتون مرګونی هوايي برید کړی دی. اټکل کېږي چې تر ۴۰۰ ډېر کسان وژل شوي دي. پاکستاني چارواکي ټینګار کوي چې دا برید پر ملکي وګړو نه و او دا تورونه «د افغان طالبانو تبلیغات» بولي، خو عیني شاهدان او رسنۍ یو ډېر دردناک انځور وړاندې کوي—ناروغانو «چیغې وهلې او تښتېدل» په داسې حال کې چې اور د روغتون څانګې نیولې وې او د خلکو ژوند یې اخیست. کورنۍ لا هم د خپلو عزیزانو په لټه کې دي.
د ویجاړۍ د نورو جزییاتو له څرګندېدو سره، د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دفتر د تاوان ورکولو غوښتنه کړې ده.
دا برید وروسته له هغه وشو چې پاکستان د فبرورۍ په پای کې اعلان وکړ چې له افغانستان سره «په ښکاره جګړه» کې دی، او افغان طالبان یې تورن کړل چې تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) ته اجازه ورکوي له افغان خاورې فعالیت وکړي او په پاکستان کې بریدونه ترسره کړي.
خو داسې ښکاري چې د پاکستان دولت یوازې له افغان طالبانو او ټي ټي پي سره نه، بلکې له عادي افغانانو سره هم په جګړه کې دی. دا هوايي برید او همدارنګه له افغان کډوالو سره چلند د دې څرګند ثبوت دی.
په پاکستان کې شنونکو ټینګار کړی چې د ټي ټي پي ماتول او د هغوی د تاوتریخوالي مخنیوی مهم دی، په ځانګړي ډول په سرحدي سیمو کې. خو پر افغانستان بریدونه یوه ژوره ستونزه څرګندوي: د پاکستان د دولت له لوري د افغانانو او پښتنو د ژوند د ارزښت کم ګڼل او راسیزم.
دا نوې خبره نه ده. له شوروي-افغان جګړې څخه «د ترهګرۍ پر ضد تر جګړې» پورې، پاکستان د افغانستان په نژدې پنځوس کلنې جګړې کې مهم رول لوبولی، چې په پایله کې یې میلیونونه کسان وژل شوي، ټپیان شوي او یا یې ژوند ګډوډ شوی دی.
د افغانانو او د پاکستان د پښتنو پر وړاندې نژادي چلند تر یوه حده د استعمار له پای ته رسېدو وروسته پاتې جوړښتي میراث دی. د ۱۹۴۷ کال د بریتانوي هند وېش پر مهال، پاکستان د یوه استعماري امنیتي دولت بنسټونه په میراث واخیستل، چې وروسته یې له امریکا سره د نژدې اړیکو له لارې لا پراخ کړل.
خو دا نژادي چلند یوازې لوېدیځ ته نه منسوبېږي، بلکې په سیمهییزه بڼه هم څرګند شوی دی.
په ۲۰۰۵ کال کې محمود ممداني یادونه کړې وه چې لوېدیځ د «ښه مسلمان/بد مسلمان» مفهوم لري. په پاکستان کې دا مفکوره پر افغانانو او پښتنو تطبیق شوې، چې د انسانپوه انیلا دولتزی په وینا، «تر ټولو بد مسلمانان» ګڼل کېږي.
وروستی هوايي برید ښيي چې ښايي وضعیت لا خطرناک شي، او پاکستان د خپلې «افغان مسئلې» په اړه په بهرني سیاست او د خپلو پولو دننه د افغانانو په چلند کې لا سخت دریځ غوره کړي.
له ۱۹۷۰مو او ۱۹۸۰مو کلونو راهیسې، میلیونونه افغانان د کډوالو په توګه په پاکستان کې اوسېدلي دي. ډېری یې د عادي معیارونو له مخې د تابعیت مستحق دي، خو په سیستماتیک ډول ترې محروم شوي دي.
د ۲۰۰۰مو کلونو له منځنۍ مودې تر ۲۰۲۱ پورې، پاکستان د افغانانو پر وړاندې د زیاتېدونکي فشار سیاست غوره کړ، چې پکې تبعیض، ځورونه، نیول او جبري ایستل شامل وو. له ۲۰۲۳ کال راهیسې، دا بهیر «د غیرقانوني بهرنیانو د بېرته ستنېدو پلان» تر نوم لاندې لا شدید شوی دی.
د څېړنو له مخې، له ۲۰۰۰مو کلونو راهیسې میلیونونه افغانان په زور له پاکستانه ایستل شوي دي (دله داوطلبانه ستنېدو پرته). یوازې له ۲۰۲۳ کال راهیسې تر ۸۰۰ زره ډېر کسان په زور شړل شوي دي.
د افغانانو پر وړاندې تاوتریخوالی—که په پاکستان کې وي او که د پولې هاخوا—د ژورو ایډیالوژیکو عواملو پایله ده.
که څه هم نړیوال قوانین د کډوالو د حقونو، لکه د «نه شړلو اصل» (non-refoulement) ته اشاره کوي، خو د پاکستان د تابعیت قوانینو ته په کتو، ډېر افغانان باید د تابعیت حق ولري. له همدې امله، د هغوی ایستل د امنیتي ګواښونو په نوم توجیه کېږي، چې دا کار د نژادي تبعیض پر بنسټ ولاړ دی او حتی له «توکمیزې تصفیې» سره ورته والی لري.
د دې کړکېچ د علت په اړه ځینې شنونکي جیوپولیټیک دلایل وړاندې کوي—لکه دا چې پاکستان په پیل کې واک ته د طالبانو د رسېدو هرکلی وکړ، خو وروسته یې د هغوی له خپلواک دریځ څخه ناخوښي څرګنده کړه. خو دا توضیحات کافي نه دي.
د افغانانو پر وړاندې د پاکستان تاوتریخوالی یوازې د جیوپولیټیک منطق له مخې نه، بلکې د نژادي ایډیالوژۍ له مخې هم رامنځته شوی دی.
هر څوک چې د پاکستان رسمي څرګندونې، ټلویزیوني پروګرامونه او ټولنیزې رسنۍ تعقیب کړي، پوهېږي چې د افغانانو پر وړاندې منفي احساسات څومره عادي شوي دي. د ۲۰۲۶ کال په فبرورۍ کې، یوې حکومتي ټولنیزې رسنۍ حتی د افغانانو سپکاوی وکړ او ویې ویل: «تاسې یوازې ډوډۍ پخوئ، جګړه هم کوئ؟ رښتیا؟»
د اندېښنې وړ دا ده چې دا ډول ذهنیتونه به لا زیات تاوتریخوالی وزېږوي. د نړۍ په کچه د ښي اړخو خوځښتونو زیاتوالی او د نړیوال نظام بېثباتي، په ځانګړي ډول د غزې جګړې له امله، پاکستان ته دا جرأت ورکړی چې لا سخت اقدامات وکړي.
نړیواله پاملرنه نورو مسایلو ته اوښتې او داسې ښکاري چې د افغانانو برخلیک ته چندان پام نه کېږي.
که څه هم افغان طالبان بېګناه یا کمزوري نه دي، خو پاکستان یو ډېر قوي ځواک دی او په تهاجمي ډول عمل کوي.
ستر او خطرناک تاوتریخوالی ناڅاپه نه رامنځته کېږي؛ دا د وخت په تېرېدو سره جوړېږي، تر هغې چې مناسب شرایط ورته برابر شي. د پاکستان تاریخ دا ښيي—د ۱۹۴۷ کال له وېش څخه، د ۱۹۷۱ کال تر جګړې او تر اوسه په بلوچستان کې تر روان تاوتریخوالی پورې.
خبرداری لا له وړاندې موجود دی.
سرچینه: https://www.newarab.com/