حميدالله بسيا
په ساده ډول زبرځواک يا سوپر پاور Superpower هغه هېواد دی چې په نړۍ کې پوځي، اقتصادي، ټکنالوژیکي او سیاسي ځواک ولري، او کولای شي د نورو هېوادونو پرېکړې او د نړیوال سیاست لوری اغېزمن کړي. امريکا ،چين روسیه په نړۍ کې زبرځواک هېوادونه دي او جرمني، جاپان، ،فرانسه، برتانيا، برازيل ، هند او نور… د نيمه زبرځواکونو په نامه يادېږي.
زبرځواکونه خپل نفوذ یوازې له پوځي ځواک لارې نه، بلکې د بېلابېلو وسیلو د ښه او پروخت استعمال له لارې ساتي او پسې پراخوي یې. پوځي ځواک د دوی د امنیت بنسټ جوړوي او نورو هېوادونو ته دا پیغام ورکوي چې دوی د خپلو ګټو د دفاع توان لري، خو اقتصادي ځواک د نفوذ تر ټولو دوامداره وسیله ګڼل کېږي. کله چې یو هېواد قوي اقتصاد، پراخه پانګونه او نړیوال بازار ته لاسرسی ولري، نور هېوادونه ورسره اړیکې ټینګوي، او دا اړیکې ورو ورو په سیاسي او ستراتیژیک نفوذ بدلېږي. همدارنګه، ډیپلوماسي او نړیوال اتحادونه زبرځواکونو ته دا فرصت ورکوي چې خپلې پرېکړې پراخې کړي او خپل دریځ ته نړیوال مشروعیت ورکړي. پرمختللې ټکنالوژي، استخباراتي وړتیاوې او معلوماتي برلاسی هم دوی ته دا ځواک ورکوي چې نه یوازې خپل امنیت وساتي، بلکې د نړیوالو بدلونونو پر بهیر اغېز وکړي.
اوس به راشو دې ته چې زور Power څه ته وايي؟
زور يا پاور هغه وړتیا ده چې یو هېواد کولی شي: خپل امنیت وساتي پر نورو هېوادونو اغېز وکړي، خپلې ګټې خوندي کړي او د اړتیا په وخت کې خپل ځواک وکاروي.
زور بېلابېل ډولونه لري لکه: پوځي زور دا د پوځ، وسلو، ټکنالوژۍ او دفاعي سیستمونو ځواک ته وايي. اقتصادي زور:هغه ځواک چې د پیسو، صنعت، سوداګرۍ او پانګونې له لارې ترلاسه کېږي. سیاسي زور: هغه اغېز چې یو هېواد د نړیوالو پرېکړو او سیاست پر لوري لري. نرم زور Soft Power: دا هغه اغېز دی چې د کلتور، رسنیو، تعلیم او اړیکو له لارې ترلاسه کېږي، نه د وسلو له لارې.
نن سبا د امريکا او اروپا تر منځ د ګرینلنډ په موضوع کې کړکېچ هم د همدې لرۍ يوه برخه ده ځکه امريکا دا د خپل نفوذ د پراخولو او اقتصادي، نظامي او سياسي برتري لپاره غواړي او دا ټاپو هم یوازې یو یخ پوښلی ټاپو نه دی، بل د نړیوالو ځواکمنو هېوادونو لپاره ستراتیژیکه مهمه سیمه ده. امریکا څو ځله هڅه کړې چې دا ټاپو تر خپل نفوذ لاندې راولي، لومړی په ۱۸۶۷ کال کې، بیا په ۱۹۴۶ کال کې د شاوخوا ۱۰۰ میلیونه ډالرو وړاندیز سره، او په ۲۰۱۹ کال کې هم موضوع راپورته شوه، خو ډنمارک رد کړه. دګرېنلېنډ سیمه د شمالي امریکا او اروپا ترمنځ موقعیت لري او هر هېواد چې هلته قوي حضور ولري، کولای شي د نړۍ د شمال هوايي او سمندري لارې وڅاري، او د راتلونکو سوداګریزو لارو د کنټرول فرصت ولري.
همدارنګه ګرینلنډ له طبیعي سرچینو لکه نفتو، ګازو، سرو زرو، یورانيمو او نادره فلزاتو ډک دی، چې د ټکنالوژۍ او پوځي تجهیزاتو لپاره مهم ارزښت لري، او اروپا هڅه کوي پر دې سرچینو اغېز ولري.
د ګرینلنډ موضوع د همدې نفوذ ساتلو او پراخولو یو څرګند مثال دی. امریکا دا سیمه یوازې د یوې عادي ټاپو په توګه نه ویني، بلکې د ارکټیک په سیمه کې د پوځي، اقتصادي او ستراتیژیک حضور لپاره یې یو مهم ځای ګڼي. د دې ټاپو موقعیت امریکا ته دا توان ورکوي چې د شمالي سیمو هوايي او سمندري لارې وڅاري، خپل دفاعي سیستم پیاوړی کړي او د راتلونکو نړیوالو سوداګریزو لارو پر بهیر اغېز ولري. سربېره پر دې، د طبیعي سرچینو او نوو اقتصادي فرصتونو احتمال دا سیمه لا مهمه کړې. د همدې دلیلونو له مخې امریکا په بېلابېلو وختونو کې هڅه کړې چې خپل حضور هلته زیات کړي او حتی د ترلاسه کولو وړاندیز یې هم کړی دی. دا هڅې ښيي چې زبرځواکونه تل هڅه کوي هغه سیمې تر خپل نفوذ لاندې راولي چې د راتلونکي امنیت، اقتصاد او نړیوال رول لپاره مهمې وي. په حقیقت کې، د ګرینلنډ موضوع ثابتوي چې زبرځواکونه د خپلو ګټو د خوندي کولو لپاره له پوځي، اقتصادي او سیاسي وسیلو څخه په ګډه کار اخلي، څو خپل نړیوال موقف وساتي او پیاوړی کړي.
د امریکا او اروپایي ټولنې تر منځ د ګرينلېنډ پر سر پټ رقابت د اوکراین پر جګړې هم ډېر اغيرمستقيم اغېز درلودلی دی. په داسې حال کې چې د اوکراین جګړه دوام لري، د ګرینلنډ پر سر د متحده ايالاتو او اروپا ناندرۍ د لوېدیځ ايتلاف په دننه کې د پټو سیالیو او اختلافاتو په یوه مهم مرکز بدل شوی دی. که څه هم دا موضوع په مستقیم ډول له جګړې سره تړاو نه لري، خو د اختلاف اغېز د اوکراين په اړه د اروپا او امريکا په سیاسي، اقتصادي او پوځي ملاتړ پر ټکني کېدو په څرګند ډول محسوسېږي.
اروپایي هېوادونه په سيمه کې د امریکا دا پراخېدونکی حضور د خپلې ستراتیژیکې خپلواکۍ لپاره احتمالي ګواښ بولي. دوی اندېښنه لري چې د امریکا زیات نفوذ به د اروپا خپل دفاعي او سیاسي رول کمزوری کړي. دا اختلاف که څه هم په ښکاره ټکر کې نه را څرګندیږي، خو اوکراين لپاره د بودیجو په وېش، د دفاعي پروګرامونو په لومړیتوبونو او د پوځي تولیداتو په تنظیم کې واضح جوتېږي.
دا بدلونونه عملي پایلې لري. هغه پانګونې چې د ګرېنلېنډ د زیربناوو، څارنې، لوژستیک او پوځي تاسیساتو لپاره ځانګړې کېږي، له هماغو سرچینو څخه اخیستل کېږي چې د اوکراین لپاره د وسلو، تجهیزاتو او مالي مرستو د برابرولو لپاره اړینې دي. له همدې امله، د نویو مرستو په اړه پرېکړې ټکنۍ شوې، خبرې اترې پېچلې شوې او ډېر ځله مرستې له اضافي شرایطو سره تړل کېږي. که څه هم لوېدیځ هېوادونه لا هم په رسمي ډول د اوکراین د ملاتړ ژمنه تکراروي، خو په عملي ډګر کې احتیاط زیات شوی او حکومتونه اړ دي چې خپلې اوږدمهاله ملي ګټې او امنیتي لومړیتوبونه په پام کې ونیسي.
سیاسي اغېزې یې هم ژورې دي. د اروپايي هېوادونو یووالی، چې د اوکراین لپاره یو مهم ستراتیژیک قوت ګڼل کېږي، یوازې پر ګډو ارزښتونو نه، بلکې پر همغږو ګټو ولاړ دی. کله چې اروپايي متحدین د نفوذ، امنیت او سرچینو پر سر اختلافات ولري، د ګډ دریځ ساتل ستونزمن کېږي. په داسې حالت کې، د اوکراین موضوع کله ناکله د پراخو ستراتیژیکو معاملو یوه برخه ګرځي، او طبيعي ده چې د یوې سیمې امنیتي محاسبې د بلې سیمې پر ملاتړ مستقیم اغېز کوي.
مالي اړخ هم ډېر مهم دی. ارکټیکي پروژې د میلیاردونو ډالرو پانګونې ته اړتیا لري، او دا لګښتونه په داسې وخت کې ترسره کېږي چې لوېدیځې ټولنې د اوږدې جګړې له دوام څخه ستړې شوي دي. اروپايي حکومتونه هڅه کوي خپلې سرچینې هغو برخو ته ځانګړې کړي چې مستقیمه ګټه او اوږدمهاله امنیت تضمین کړي. همدې واقعیت د مرستو پر اندازه او سرعت هم اغېز کړی دی.
په ټوله کې، د ګرینلنډ پر سر دا پټه سیالي د نړیوال سیاست یو مهم حقیقت څرګندوي حتی د اروپا هغه هېوادونه چې له يو بل سره نږدې متحدین هم دي په دې برخه کې خپلې جلا ګټې لري، او کله چې نوې جیوپولیټیکي سیالۍ راپورته کېږي، د نورو بحرانونو لپاره شته امکانات او پام کمېږي. د همدې بدلونونو په پایله کې، که څه هم د اوکراین ملاتړ پای ته نه دی رسېدلی، خو د هغه بڼه، کچه او عملي تطبیق له نوو محدودیتونو او محاسبو سره مخ شوی دی.
په پایله کې، د ګرینلنډ لانجه څرګندوي چې زبرځواکونه نه یوازې په مستقیمو جګړو، بلکې د ستراتیژیکو موقعیتونو د کنټرول له لارې هم خپل نفوذ ساتي. امریکا، اروپا او نور ځواکمن هېوادونه هڅه کوي چې پر مهمو ټاپوګانو او سمندري لارو خپل حضور پیاوړی کړي، ځکه دا سیمې د پوځي امنیت، اقتصاد او نړیوال سیاست لپاره حیاتي ارزښت لري. د ګرینلنډ شخړه دا هم ښيي چې حتی متحدین هم د خپلو ملي ګټو لپاره سیالي کوي، او هره نوې ستراتیژیکه شخړه د نورو نړیوالو بحرانونو، لکه اوکراین جګړې، پر ملاتړ مستقیم اغېز لري. په ټوله کې، ګرینلنډ د نړیوال ځواک، نفوذ او زبرځواکونو د ستراتیژیکو تصمیمونو یوه روښانه بېلګه ده.