مینه احمد
په تاند کې د «د مرګ دوهم نوم» تر سرلیک لاندې د ښاغلي ارین تسل لیکنه، چې د لنډې کیسې په بڼه خپره شوې، د لنډې کیسې ځینې مهم عناصر لري، خو په اوسني شکل کې یې تر بشپړې لنډې کیسې، لنډې ادبي ټوټې، ټولنیز انځور یا د یوې کیسې لومړنۍ مسوده بلل مناسب دي. که لږه ادبي سمونه او جوړښتي بدلون پکې راشي، په اغېزناکه لنډه کیسه بدلېدای شي.
راځئ، د لنډې کیسې د اصولو له مخې یې وګورو.
۱. د لنډې کیسې کوم عناصر لري؟
۱. موضوع او پیغام لري.
د بېوزلۍ، ټولنیز توپیر، د اولادونو لپاره د مور او پلار د هڅو او د بېوزلو خلکو پر وړاندې د ټولنې د بېپروایۍ موضوع پکې لیدل کېږي. دا د کیسې لپاره ښه او انساني موضوع ده.
۲. انځورګري یې پیاوړې ده.
د ژمي سړه هوا، د کورنیو د نفقې ګټلو لپاره د خلکو له کوره راوتل، د ماشومانو د ډوډۍ انتظار او د وچې ډوډۍ پر دسترخوان د هغوی چوپتیا؛ دا ټول لوستونکي ته یو ژوندی انځور وړاندې کوي.
۳. تضاد لري.
د هغو کورنیو ترمنځ توپیر چې په مینه او خوښۍ ډوډۍ خوري او د هغو ترمنځ چې د یوې وچې ډوډۍ د وېشلو اندېښنه لري، د لیکنې تر ټولو پیاوړی ادبي اړخ دی. دا تضاد د بېوزلۍ درد بې له اوږدو توضیحاتو لوستونکي ته رسوي.
۴. د پای لپاره د یوې پېښې زمینه لري.
د ګاډۍ چپه کېدل او د هغې پر سر لیکل شوې جمله د کیسې د پای لپاره د پام وړ مواد دي. خو دا پېښه لا تر اوسه په بشپړ ډول له مخکیني روایت سره نه ده تړل شوې.
۲. ولې لا بشپړه لنډه کیسه نه ده؟
د لنډې کیسې لپاره د پښېو تصویرول بسنه نه کوي؛ پېښې باید د یوه مشخص کرکټر، ستونزې او بدلون له محور سره وتړل شي.
لومړی: اصلي کرکټر نه لري.
په لیکنه کې د «خلکو»، «کورنيو»، «مور او پلار» او «ګاډۍ چلوونکو» یادونه کېږي، خو کوم مشخص انسان نه پېژنو. نه پوهېږو چې د ګاډۍ خاوند څوک دی، څه ډول ژوند لري او ولې د ژمي په سخته یخنۍ کې کار کوي.
لوستونکی له یوې ټولنیزې ستونزې سره اشنا کېږي، خو له یوه مشخص انسان سره عاطفي اړیکه نه شي پیدا کولی.
دوهم: د پېښو ترمنځ اړیکه کمزورې ده.
په لومړۍ برخه کې د کورنیو د ډوډۍ خوړلو توپیر بیانېږي؛ په وروستۍ برخه کې ناڅاپه د یوه موټر او ګاډۍ د ټکر پېښه راځي. دا پېښه د کیسې د پای لپاره کارېدلی شي، خو باید له یوه کرکټر او د هغه له ژوند سره تړلې وي.
درېیم: د پېښو پر ځای توضیحات ډېر دي.
په لومړیو دوو پراګرافونو کې د بېوزلو او شتمنو کورنیو د حالت توپیر په تفصیل بیان شوی دی. دا توضیحات اغېز لري، خو د کیسې د پرمختګ لپاره باید یو څه راکم شي، څو د اصلي پېښې لپاره ځای پیدا شي.
څلورم: پای یې لا روښانه ادبي اغېز نه لري.
د ګاډۍ پر سر دا جمله چې «د مرګ دوهم نوم ګاډۍ ده!» د پام وړ ده، خو لوستونکی نه پوهېږي چې دا جمله چا لیکلې، ولې لیکل شوې او له ټکر سره یې اړیکه څه ده.
که دا جمله د کیسې د مرکزي معنا برخه وي، باید د روایت په بهیر کې یې اهمیت څرګند شي. په اوسني شکل کې دا جمله تر یوه حده د یوې ناڅاپي او مبهمې پایلې بڼه لري.
۳. څنګه یې په یوه بشپړه لنډه کیسه بدلولی شو؟
زما په اند، د دې لیکنې تر ټولو ښه لاره دا ده چې د ټولنې د بېوزلۍ عمومي انځور د یوه مشخص انسان په کیسه بدل شي.
د بېلګې په توګه:
- د ګاډۍ خاوند دې یو مشخص کرکټر وي؛ د هغه کورنۍ، د ورځې اړتیاوې او د کار موخه دې په څو لنډو جملو کې معرفي شي.
- د ماشومانو د ډوډۍ انتظار دې د هغه د ژوند له وضعیت سره وتړل شي، څو لوستونکی پوه شي چې ولې هغه په سخته یخنۍ کې هم کار کوي.
- د موټر او ګاډۍ د ټکر پېښه دې د کیسې اصلي کړکېچ وي، نه یوازې یوه ناڅاپي پېښه.
- پای دې داسې وي چې لوستونکی د بېوزلۍ، ټولنیز توپیر یا د انسان د ژوند د ارزښت په اړه فکر کولو ته اړ کړي.
د ګاډۍ پر سر لیکل شوې جمله هم ساتل کېدای شي، خو غوره ده چې د کیسې له اصلي مفهوم سره یې تړاو روښانه شي.
۴. یوه مهمه ادبي خبره
په لنډه کیسه کې لازمه نه ده چې ډېرې پېښې، اوږدې مکالمې یا پېچلي کرکټرونه موجود وي. ځینې لنډې کیسې یوازې د یوې پېښې پر بنسټ جوړېږي. خو هغه پېښه باید د لوستونکي په ذهن کې یو بدلون، پوښتنه یا عاطفي اغېز رامنځته کړي.
د ښاغلي تسل په دې کیسه کې د دې اغېز لپاره ښه مواد شته: د ژمي یخني، د ډوډۍ اړتیا، د ماشومانو انتظار او د ګاډۍ چپه کېدل. اوسنی کمښت یې دا دی چې دغه عناصر لا د یوه واحد داستان په بڼه نه دي سره تړل شوي.
زما وروستۍ ارزونه: دا لیکنه د لنډې کیسې د جوړولو لپاره ښه بنسټ لري، په ځانګړي ډول د ټولنیزې او رښتیاپالې (ریالیستکیې) کیسې لپاره، خو په اوسني شکل کې تر ډېره یو ادبي ـ ټولنیز انځور دی، نه یوه بشپړه لنډه کیسه.
که د یوه مشخص کرکټر پر محور راټوله شي، اضافي توضیحات یې کم شي او د پای پېښه یې له اصلي موضوع سره منطقي او عاطفي اړیکه پیدا کړي، د اغېزناکې لنډې کیسې بڼه خپلولی شي.