تاند (پنجشنبه، د وږي/ سنبلې ۱۹ مه) په دې وروستیو کې د کوڅهډبو او کورنیو سپو د داړلو پېښې ډېرې شوې دي. د سپي داړل د انسان لپاره ان د مرګ سبب کېدای شي، ځکه له دې لارې د ګڼو خطرناکو ناروغیو د خپرېدو امکان شته. په دغو ناروغیو کې تر ټولو خطرناکه د لېوني سپي (ریبیز) هغه ده.
که د لېوني سپي ویروس د انسان تر مغز پورې ورسېږي، د ناروغۍ له څرګندو نښو وروسته یې درملنه نژدې ناشونې ده او د انسان د مړینې سبب کېدای شي. له همدې امله، د سپي له داړلو وروسته سمدستي احتیاطي ګامونه اخیستل او ډاکټر ته مراجعه کول ډېر مهم دي.
د لېوني سپي ناروغي څه شی ده؟
د لېوني سپي ناروغي یوه خطرناکه ویروسي ناروغي ده چې د ریبیز ویروس له امله رامنځته کېږي. دا ویروس د اخته شوي حیوان د لاړو له لارې انسان ته لېږدېدای شي، په ځانګړي ډول د داړلو یا د پوستکي د خراشېدو له لارې.
کله چې ویروس د انسان بدن ته داخل شي، د عصبي سیستم له لارې مغز ته رسېدای شي.
د روغتیايي متخصصانو په وینا، د لېوني سپي د ناروغۍ نښې ښايي له اوږدې مودې وروسته څرګندې شي. په دې موده کې ناروغ تبه، ګډوډي، بېکراري، غیرعادي چلند او وهمونه تجربه کولای شي او وروسته د بدن په بېلابېلو برخو کې د فلج په څېر نښې هم رامنځته کېدای شي.
کله چې د ناروغۍ څرګندې نښې راڅرګندې شي، ناروغي خورا خطرناکه او ډېری وخت وژونکې وي.
د سپي له داړلو وروسته واکسین کله باید ولګول شي؟
د «اینډيټيوي» د یوه راپور له مخې، د لېوني سپي واکسین باید هر څومره ژر چې امکان ولري ولګول شي. غوره ده چې لومړنی واکسین له داړلو د ۲۴ ساعتونو تر پوره کېدو مخکې وشي.
دا خطرناکه ده چې څوک څو ورځې انتظار وباسي او وګوري چې د لېوني سپي د وېروس نښې څرګندېږي که نه. دا هم یوه ناسمه مفکوره ده چې که نښې څرګندې شوې، بیا به درملنه پیل شي.
حقیقت دا دی چې د لېوني سپي د ویروس وقایوي درملنه هغه مهال تر ټولو اغېزمنه ده چې ویروس لا مغز ته نه وي رسېدلی. کله چې د ناروغۍ څرګندې نښې پیل شي، د واکسین اغېز ډېر محدود وي او د ناروغۍ پایله تقریباً تل وژونکې وي.
د لېوني سپي واکسین عموماً د ټاکلي مهالوېش له مخې په څو پړاوونو کې ورکول کېږي. په راپور کې د صفر، درېیمې، اوومې، څوارلسمې او اتهویشتمې ورځې د پنځو ډوزونو یادونه شوې ده. خو د واکسین کره مهالوېش د ناروغ د حالت او د ډاکټر د طبي لارښوونو له مخې ټاکل کېږي.
ډاکټر د زخم د ډول او شدت له مخې ښايي نور درمل یا واکسینونه، لکه د تیتانوس واکسین، هم ورکړي څو د انتان مخه ونیول شي.
د سپي له داړلو سمدستي وروسته څه باید وشي؟
د سپي له داړلو وروسته باید سمدستي څو مهم کارونه وشي، څو د ناروغۍ د خپرېدو خطر کم شي.
لومړی: زخم د روانو اوبو او صابون په وسیله لږ تر لږه پنځه تر لسو دقیقو پورې په ښه ډول ومینځئ. خو زخم په زور مه موښئ.
دا یو له تر ټولو مهمو لومړنیو ګامونو څخه دی، ځکه د ټپ ښه مینځل د ویروس د پاتې شونو په کمولو کې مرسته کوي.
دوهم: له مینځلو وروسته زخم وچ کړئ او د ایوډین پر بنسټ جراثیموژونکي محلول، لکه پوویډون ایوډین، پرې لګول کېدای شي.
درېیم: که له ټپ څخه وینه بهېږي، د پاکې ټوټې په وسیله لږ فشار ورکړئ، څو وینه ودرېږي. خو زخم ډېر کلک مه تړئ او د ډاکټر له مشورې پرته سمدستي پرې پلستر مه لګوئ.
ډاکټر ته مراجعه اړینه ده
تر ټولو مهمه خبره دا ده چې د سپي له داړلو وروسته یوازې په کورنۍ درملنه بسنه ونه شي. باید هر څومره ژر چې امکان ولري، ډاکټر یا روغتون ته مراجعه وشي.
ډاکټر به د ټپ له معاینې وروسته پرېکړه وکړي چې د لېوني سپي واکسین، د تیتانوس واکسین یا نورو درملنو ته اړتیا شته که نه.
د لېوني سپي د داړلو تر ټولو لوی خطر ځنډ دی. له همدې امله، د ناروغۍ د نښو څرګندېدو ته انتظار کول خوندي کار نه دی؛ د سپي له داړلو وروسته باید سمدستي طبي مرسته ترلاسه شي.
که واکسین پیل شي، د ډاکټر لارښوونې باید په بشپړه توګه عملي شي او ټاکل شوي ټول ډوزونه پر خپل وخت واخیستل شي.
همداراز، که په ټپ کې سوروالی، پړسوب، چرک یا د انتان نورې نښې څرګندې شي، باید ژر تر ژره طبي معاینه وشي.
تر ټولو مهمه دا ده چې که هر سپي وداړلئ، خامخا یې جدي وګڼئ او ګومان مه کوئ چې لېوني سپي به نه یاست داړلي.