لیکوال: ذبیح الله افغان – چین
په نړیوال سیاست کې د ځواک دودیز تعریف تر ډېره له اقتصاد، پوځ، ټکنالوژۍ او جغرافیایي موقعیت سره تړل شوی دی. هغه هېواد چې لوی اقتصاد، پیاوړی پوځ، پراخه سوداګري او ستراتیژیک جغرافیایي موقعیت ولري، د نړیوال ځواک په توګه پېژندل کېږي. خو د نړۍ د اوسني سیاسي وضعیت په رڼا کې، چې د لویو قدرتونو ترمنځ سیالي، نړیواله بېباوري او د نړیوال نظام د راتلونکي پر سر اختلافات مخ په زیاتېدو دي، ښايي د ځواک یوه بله بڼه هم د پخوا په پرتله ډېره مهمه شوې وي؛ هغه ځواک چې په شمېرونو، وسلو او اقتصادي شاخصونو کې په اسانۍ نه اندازه کېږي، بلکې د باور په کچه کې څرګندېږي.
له همدې ځایه د چین د نړیوال نفوذ په اړه یوه مهمه پوښتنه راپورته کېږي: ایا د چین نړیوال نفوذ یوازې د اقتصادي او پوځي ځواک له پراختیا څخه جوړېږي، که د ژمنو د عملي کولو روایت هم د دې نفوذ یوه مهمه برخه ده؟
د چین دولتي رسنیو په یوه تازه تحلیلي روایت کې د چین د داخلي پرمختګ، اقتصادي پرانیستنې، له افریقا سره د همکاریو، نړیوالې روغتیايي همکارۍ او اقلیمي سیاست بېلابېل مثالونه د یوې واحدې مفکورې په شاوخوا کې سره تړلي دي: چین غواړي نړۍ ته دا پیغام ورکړي چې د هغه ژمنې یوازې سیاسي ویناوې نه دي، بلکې هڅه کوي په محسوسو پایلو یې بدلې کړي. له همدې امله د دې روایت اصلي ټکی یوازې د چین پرمختګ نه دی؛ بلکې د «ژمنې، عمل، پایلې او باور» ترمنځ اړیکه ده.
د دې روایت د درک لپاره د «APEC blue» مثال د پام وړ دی. په ۲۰۱۴ کال کې د APEC غونډې پر مهال د بیجینګ پاک اسمان ته «APEC blue» ویل کېدل او په هغه وخت کې دا پوښتنه مطرح وه چې ایا دا پاکوالی به یوازې د نړیوالې غونډې تر پای پورې دوام وکړي، که د اوږدمهاله بدلون پیل به وي. د چین رسمي روایت اوس دې تجربې ته د اوږدمهالې پالیسۍ د یوې بېلګې په توګه ګوري او وايي چې د ۲۰۱۳ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ په بیجینګ کې د PM2.5 منځنی غلظت ۶۹.۸ سلنه کم شوی دی. په دې توګه، هغه څه چې یو وخت د یوې لنډمهالې لاسته راوړنې په توګه لیدل کېدل، د چین په روایت کې د یوې اوږدمهالې ژمنې د عملي کېدو په مثال بدلېږي.
د دې مثال سیاسي اهمیت یوازې د چاپېریال په برخه کې نه دی. چین غواړي له دې تجربې څخه یوه پراخه معنا واخلي: که یو حکومت وکولی شي په کور دننه خپلې ژمنې په عملي پایلو بدلې کړي، نو همدا وړتیا د هغه د بهرني اعتبار یوه برخه هم ګرځېدای شي. یعنې د چین په دې روایت کې داخلي حکومتولي او نړیوال نفوذ له یو بل څخه جلا نه دي. د حکومت د عملي کولو ظرفیت په کور دننه د خلکو د ژوند پر شرایطو اغېز کوي، خو په نړیواله کچه بیا د یوه هېواد د اعتبار او د هغه د سیاسي روایت یوه برخه جوړوي.
همدا منطق د چین د اقتصادي پرانیستنې په برخه کې هم لیدل کېږي. په ۲۰۱۸ کال کې د چین د نړیوال وارداتي نندارتون، CIIE، د کلني دوام ژمنه وشوه او د چین رسمي روایت دا نندارتون د اقتصادي پرانیستنې، نړیوالې سوداګرۍ او له نړیوال اقتصاد سره د چین د دوامدار اتصال د یوه مهم مثال په توګه وړاندې کوي. د چین له نظره، دا یوازې یو سوداګریز نندارتون نه دی؛ بلکې د دې پیغام یوه برخه ده چې چین د نړیوال اقتصاد لپاره د خپلو دروازو د پرانیستې ژمنې ته دوام ورکوي.
په نړیوال سیاست کې د دې ډول اقتصادي اړیکو اهمیت تر سوداګرۍ ډېر پراخ دی. کله چې یو هېواد د نورو هېوادونو شرکتونو، پانګهوالو او سوداګرو لپاره د اوږدمهاله حضور زمینه برابروي، اقتصادي اړیکې ورو ورو د متقابل اعتماد او سیاسي اړیکو په جوړولو کې هم رول پیدا کوي. سوداګري یوازې د توکو او پیسو تبادله نه ده؛ په نړیوال سیاست کې دا د اړیکو، متقابلې اړتیا او اوږدمهاله شراکت د جوړولو یوه وسیله هم ده. له همدې امله اقتصادي ځواک هغه وخت په سیاسي نفوذ بدلېږي چې نور هېوادونه یو هېواد نه یوازې د لوی بازار، بلکې د باور وړ شریک په توګه هم وویني.
که له دې ځایه د چین او افریقا اړیکو ته وکتل شي، د «ژمنې او عمل» روایت لا څرګند سیاسي معنا پیدا کوي. د تانزانیا–زامبیا رېللارې، یا TAZARA، کیسه له نیمې پېړۍ څخه ډېره اوږده سابقه لري. چینايي انجنیرانو د دې رېللارې په جوړولو کې برخه اخیستې وه، او اوس، له څو لسیزو وروسته، د هغې د بیا رغونې او عصري کولو پروژه هم د چین او د دواړو افریقايي هېوادونو د همکاریو برخه ګرځېدلې ده. د ۲۰۲۴ کال تفاهملیک او په ۲۰۲۵ کال کې د کار د پیل مراسم د چین په رسمي روایت کې د یوې اوږدمهالې ژمنې د دوام په توګه وړاندې کېږي.
د TAZARA مثال ځکه مهم دی چې دلته پروژه له اقتصادي ارزښت څخه ورهاخوا سیاسي حافظه هم پیدا کوي. یوه رېللاره چې د یوې نسل په وخت کې جوړه شوې وي او څو لسیزې وروسته یې د بیا رغونې پروژه د هماغه شریک هېواد له خوا ترسره کېږي، کولی شي د اړیکې د دوام یو سمبول وګرځي. چین غواړي له دې مثال څخه دا انځور پیاوړی کړي چې له افریقا سره یې اړیکې د لنډمهاله معاملې پر ځای د اوږدمهاله شراکت پر بنسټ ولاړې دي. په همدې دلیل د چین او افریقا اړیکې یوازې د دې پوښتنې له لارې نه شي ارزول کېدای چې چین څومره پیسې په افریقا کې لګوي؛ بله مهمه پوښتنه دا ده چې چین څنګه هڅه کوي اقتصادي اړیکې په اوږدمهاله سیاسي باور او ستراتیژیک شراکت بدلې کړي.
د چین رسمي روایت په افریقا کې د صفر تعرفو، د کوچنیو او اغېزمنو پروژو، مسلکي روزنې او د کرنیزو ټکنالوژیو د انتقال په څېر نور مثالونه هم وړاندې کوي. دا ټول مثالونه د یوه پراخ پیغام د جوړولو لپاره کارول کېږي: چین غواړي ځان داسې شریک معرفي کړي چې د پرمختیايي اړتیاوو پر مهال یوازې سیاسي شعارونه نه وړاندې کوي، بلکې د زیربنا، سوداګرۍ، روزنې او ټکنالوژۍ له لارې د همکارۍ عملي وسایل هم وړاندې کوي.
له همدې ځایه د چین د نړیوال نفوذ په اړه یوه مهمه مفکوره راڅرګندېږي: اقتصادي ځواک یو هېواد ته دا توان ورکوي چې پروژه تمویل کړي، خو باور دا امکان زیاتوي چې نور هېوادونه ورسره اوږدمهاله اړیکه وساتي. پوځي ځواک د مخنیوي او فشار ظرفیت رامنځته کوي، اقتصادي ځواک د بازارونو او پانګونې وسیله برابروي، خو اعتبار او باور کولی شي د دې دواړو تر څنګ د سیاسي نفوذ یوه بله دروازه پرانیزي.
له همدې امله د چین د نړیوال نفوذ د تحلیل لپاره یوازې دا پوښتنه کافي نه ده چې چین څومره لوی اقتصاد لري، څومره سوداګري کوي یا څومره پوځي وړتیا لري. یوه بله پوښتنه هم باید مطرح شي: ایا چین کولی شي داسې نړیوال تصور رامنځته کړي چې بیجینګ څه وايي، د هغه د عملي کولو توان او اراده هم لري؟ که دا تصور په نورو هېوادونو کې رېښه پیدا کړي، نو په خپله د نړیوال نفوذ یوه سرچینه ګرځي.
د دې ادعا تر ټولو سخته ازموینه بیا په بحرانونو کې راځي. د COVID-19 وبا پر مهال د واکسینونو او نړیوالې روغتیايي همکارۍ موضوع د چین د رسمي روایت یوه بله مهمه برخه ده. چین هڅه کوي ځان د داسې لوی هېواد په توګه معرفي کړي چې د نړیوال بحران پر مهال یوازې د خپلو ملي ګټو په فکر کې نه وي، بلکې له مخ پر ودې هېوادونو سره د همکارۍ او د واکسین د لاسرسي په برخه کې هم ونډه اخلي. د دې روایت سیاسي اهمیت دا دی چې نړیوال اعتبار په عادي شرایطو کې نه، بلکې په بحرانونو کې تر ټولو ډېره ازمویل کېږي. هغه هېواد چې د بحران پر مهال د مرستې، همکارۍ او عملي اقدام توان څرګندوي، کولی شي له خپل مادي ځواک څخه ورهاخوا سیاسي اعتبار هم ترلاسه کړي.
د اقلیم موضوع د همدې روایت بله مهمه کړۍ ده. چین په ۲۰۲۰ کال کې اعلان وکړ چې غواړي د کاربن اخراج د ۲۰۳۰ کال څخه مخکې خپل اوج ته ورسوي او تر ۲۰۶۰ کال پورې کاربن بېطرفۍ ته ورسېږي. د چین رسمي روایت د نوي کېدونکې انرژۍ د پراختیا او د پاکې انرژۍ د صنعتي ظرفیتونو وده د همدې اوږدمهالې ژمنې د عملي کولو په توګه وړاندې کوي. دلته موضوع بیا له چین څخه بهر وځي، ځکه کله چې د یوه لوی اقتصادي ځواک اقلیمي پالیسۍ د انرژۍ، ټکنالوژۍ، صنعتي تولید او نړیوالو بازارونو پر مسیر اغېز کوي، د هغه هېواد داخلي پالیسي نړیواله معنا پیدا کوي. په دې معنا، د ژمنې عملي کول یوازې د اعتبار موضوع نه ده؛ د نړیوالې اجنډا د شکل ورکولو وسیله هم کېدای شي.
خو د چین د دې روایت په تحلیل کې یوه مهمه پوښتنه له پامه نه شي غورځول کېدای: ایا د یوې ژمنې عملي کېدل په خپله د نړیوال نفوذ ثبوت دی، که د نفوذ د جوړولو یوه وسیله؟ د چین دولتي رسنۍ، طبیعي ده، د چین د تجربې هغه اړخونه راټولوي چې د «ژمنه، عمل او پایله» له روایت سره سمون لري. له همدې امله دا روایت باید نه په بشپړ ډول رد شي او نه هم بې له پوښتنې ومنل شي. د یوه جدي سیاسي تحلیل دنده دا ده چې د روایت تر شا سیاسي معنا هم وڅېړي او دا پوښتنه هم مطرح کړي چې د چین شریک هېوادونه دغه همکاری څنګه ارزوي او د دې همکاریو پایلې په خپلو ملي ګټو کې څومره مثبتې ویني.
په حقیقت کې، یوه اقتصادي پروژه هغه وخت سیاسي سرمایه ګرځي چې شریک هېواد یې اوږدمهاله ګټه وبولي؛ یوه ډیپلوماټیکه ژمنه هغه وخت اعتبار پیدا کوي چې په عمل کې یې دوام ولیدل شي؛ او یوه نړیواله طرحه هغه وخت نفوذ پیدا کوي چې نور هېوادونه یې نه یوازې واوري، بلکې د خپلو ګټو لپاره یې د منلو وړ وبولي. له همدې امله د چین د نفوذ اصلي ازموینه یوازې دا نه ده چې چین څه جوړ کړي، بلکې دا هم ده چې نور هېوادونه دغه جوړونې، ژمنې او همکاریو ته څنګه ګوري.
دا ټکی د چین د Global South په اړه د اوسني روایت لپاره هم مهم دی. چین هڅه کوي خپل نړیوال حضور یوازې د یوه اقتصادي لوی ځواک په توګه تعریف نه کړي، بلکې ځان د مخ پر ودې هېوادونو د یوه شریک، د ګډ پرمختګ د ملاتړي او د څو اړخیز نړیوال نظام د یوه مدافع په توګه هم معرفي کوي. د چین په رسمي اسنادو کې هم د Global South، عملي پایلو، ګډ پرمختګ او همکارۍ پر اهمیت ټینګار لیدل کېږي. (State Council Information Office)
په دې توګه، د «ژمنې د عملي کولو» مفکوره ښايي یوازې د یوې خبري مقالې موضوع نه وي؛ بلکې د چین د پراخ نړیوال سیاسي روایت یوه برخه وي. د دې روایت په مرکز کې داسې تصور جوړېږي چې چین یوازې د نړیوال نظم په اړه خبرې نه کوي، بلکې د هغه د بدلون لپاره زیربناوې، بازارونه، ټکنالوژۍ، پانګونې او د پرمختګ فرصتونه وړاندې کوي. همدا ځای دی چې اقتصادي ځواک په سیاسي نفوذ بدلېږي او مادي ظرفیت په سیاسي اعتبار کې ژباړل کېږي.
د ۲۱مې پېړۍ په نړیوال سیاست کې ښايي د ځواک د اندازې لپاره یوازې د اقتصاد، پوځ او ټکنالوژۍ شمېرې بسنه ونه کړي. یو هېواد هغه وخت په نړیواله کچه ژور نفوذ پیدا کولی شي چې نور هېوادونه یې د باور وړ شریک په توګه هم وګوري. د چین د «ژمنې څخه تر پرمختګ» روایت له همدې زاویې د پام وړ دی. له «APEC blue» څخه تر CIIE، له TAZARA څخه تر چین–افریقا همکارۍ، له COVID-19 څخه تر اقلیمي ژمنو پورې، د چین رسمي کیسه هڅه کوي یو واحد پیغام وړاندې کړي: ژمنه هغه وخت ارزښت لري چې پایله ولري.
خو د دې روایت تر ټولو مهمه سیاسي معنا ښايي د چین په اړه له دې پوښتنې څخه هم پراخه وي. په داسې نړیوال نظام کې چې د قدرتونو ترمنځ سیالي مخ په زیاتېدو ده، ایا باور خپله د ځواک یوه بڼه ګرځېدلې ده؟
که ځواب هو وي، نو د نړیوال نفوذ سیالي به یوازې د دې لپاره نه وي چې څوک ډېرې پیسې، ډېرې وسلې او ډېره ټکنالوژي لري؛ بلکې د دې لپاره به هم وي چې څوک کولی شي خپلې ژمنې په اوږدمهاله، محسوس او د باور وړ عمل بدلې کړي. اقتصادي ځواک دروازې پرانیزي، پوځي ځواک د فشار او مخنیوي توان ورکوي، خو باور هغه اړیکه ده چې هېوادونه د دروازې تر شا پاتې کېدو ته هڅوي.
او که چین وکولی شي د «ژمنې او عمل» ترمنځ واټن په دوامداره توګه لنډ وساتي، نو دا به یوازې د اقتصادي پرمختګ کیسه نه وي؛ بلکې د نړیوال نفوذ د یوې بلې بڼې د رامنځته کېدو کیسه به هم وي—داسې نفوذ چې سرچینه یې یوازې په قدرت کې نه، بلکې په باور، اعتبار او د ژمنو په عملي کولو کې ده.