تاجکستان کې د نومونو پر سر نوې لانجه؛ د فارسي نومونو ترویج او د اسلامي نومونو محدودول
تاند (سې شنبه، د چنګاښ/ سرطان ۲ مه) کله چې صدبرګ او د هغې مېړه هڅه وکړه چې خپلې نوې زېږېدلې لور ته د «طیبه» نوم غوره کړي، دوی فکر کاوه چې یوازې د نجلۍ د انا نوم پرې ږدي.
خو دوی په تاجکستان کې د نومايښودنې له هغې نوې تګلارې خبر نه وو چې په وروستیو کلونو کې د فارسي او تاجکي نومونو د ترویج لپاره پيل شوې او د چارواکو د هغه پراخ پروګرام یوه برخه ګڼل کېږي چې د دوی په باور «تفرقهاچوونکي» او ښکاره اسلامي دودونه محدودوي.
صدبرګ او مېړه یې د خپلې لور د زېږون د ثبت لپاره د احوال ثبت ادارې ته ورغلل، خو اړوند مامور د زېږون سند له صادرولو ډډه وکړه او ویې ویل چې «طیبه» د هغو شاوخوا ۴۰۰۰ نومونو په لېست کې نشته چې حکومت تایید کړي دي.
دا په داسې حال کې ده چې چارواکو هممهاله اعلان کړی چې د «ملي تاجکي نومونو» لېست له سره ارزول کېږي او نژدې نیمايي نومونه، چې ډېری یې عربي دي، ترې ایستل کېږي.
صدبرګ وویل:
«موږ ته وویل شول که ژر د زېږون سند غواړئ، باید له کتابه بل نوم انتخاب کړئ. د ثبت مامور راته وویل که پر طیبه نوم ټینګار لرئ، باید د ژبې دولتي کمېټې ته د تایید غوښتنلیک وسپارئ.»
صدبرګ، چې د سغد ولایت اوسېدونکې ده، وايي کورنۍ یې په پای کې ځکه د «انیسا» نوم غوره کړ چې نه یې شوای کولای څو اوونۍ د دوشنبې د چارواکو پرېکړې ته انتظار وباسي.
دوی روسیې ته د کډواله کېدو لپاره چمتووالی نیسي، هلته چې د صدبرګ مېړه د مهاجر کارګر په توګه کار کوي.
د نومونو رسمي لېست او نوې بدلونونه
د ماشومانو د نومونو رسمي لېست لومړی ځل شاوخوا لس کاله مخکې معرفي شو او څو ځله بیاکتنه پرې شوې ده.
د ژبې او اصطلاحاتو د دولتي کمېټې جګپوړي چارواکي، دِلوار کریموف، ویلي چې نوی تعدیل شوی لېست د روان کال په فبرورۍ کې د حکومت له لوري تصویب شوی او د خپرېدو لپاره لېږل شوی، خو د خپرېدو دقیق وخت یې نه دی څرګند کړی.
د هغه په وینا:
- له پخواني لېست څخه ۱۷۴۵ نومونه لرې شوي؛
- پخواني لېست ۴۰۵۶ نومونه لرل؛
- ۹۶۵ نوي نومونه ورزیات شوي دي.
چارواکي دغه نومونه «ښکلي آریایي نومونه» بولي او وايي چې دا نومونه د تاجکي کلتور او لرغوني فارسي میراث ریښې لري.
د حکومت دریځ
د تاجکستان حکومت وايي چې دا کمپاین د تاجکي کلتور او دودونو د پیاوړتیا او د هغه څه پر ضد دی چې «بهرني اغېزونه» یې بولي.
خو ګڼ تاجکان باور لري چې دا تګلارې په عملي ډول اسلامي دودونه او ارزښتونه په نښه کوي؛ هغه دودونه چې په دې مسلمان هېواد کې د خلکو ترمنځ ورځ تر بلې ډېر محبوب شوي دي.
د بشري حقونو د سازمانونو اندېښنې
د بشري حقونو څار سازمان او نور شنونکي وايي چې د تاجکستان هغه اقدامات چې ښکاره اسلامي نښې محدودوي—لکه:
- د حجاب او نقاب بندیز،
- جوماتونو ته د خلکو د تګ محدودول،
- د نارینهوو د ږیرو څارنه،
تر ډېره د حکومت له هغو اندېښنو سرچینه اخلي چې ښايي سیاسي مخالفتونه راوټوکېږي، افراطي فکرونه خپاره شي او یا د دولت له خوښې سره سم سکولر هویت کمزوری شي.
«بهرني نومونه ټولنه وېشي»
د تاجکستان پارلمان په ۲۰۱۶ کال کې هغه نومونه په رسمي ډول منع کړل چې د چارواکو په وینا «پردي» او عربي رنګ لري.
هغه مهال د عدلیې وزیر پارلمان ته ویلي و:
«دا ډول نومونه په ټولنه کې د وېش او تفرقې سبب کېږي.»
په هماغو اصلاحاتو کې د نارینهوو له نومونو سره د اسلامي او عربي لقبونو لکه: ملا، خلیفه، شیخ، امیر، او صوفي یوځای کول هم منع شول.
وروسته په همدې کال کې حکومت د روسي روستاړو لرونکي کورني نومونه لکه: «وف»، «یف» او «وا» هم د نویو زېږېدلو ماشومانو لپاره منع اعلان کړل.
د اسلامي نومونو زیاتېدونکی رواج
که څه هم حکومت په ښکاره اسلامي نومونه نه دي منع کړي، خو بیا یې هم پر خلکو ټینګار کړی چې «سوچه تاجکي ـ فارسي» نومونه غوره کړي.
دا هر څه په داسې وخت کې کېږي چې د اسلامي شخصیتونو نومونه لکه: سمیه، خدیجه، محمد او ابوبکر په ټولنه کې ډېر مشهور شوي او د اسلام د اغېز د پراخېدو نښه ګڼل کېږي.
د حجاب او ږیرو پر ضد اقدامات
د نومونو لېست له هغو پراخو کمپاینونو سره هممهاله رامنځته شو چې د اسلامي جامو پر ضد روان دي.
په ۲۰۲۴ کال کې تاجکستان په رسمي ډول «له تاجکي کلتور سره نامناسبې جامې» منع کړې؛ هغه اصطلاح چې چارواکي یې عموماً د حجاب لپاره کاروي.
د حجاب غیررسمي محدودیتونه له دې وړاندې هم موجود وو.
همداراز، د قانون پلي کوونکي اورګانونه په منظم ډول هغه څه عملي کوي چې ډېری تاجکان یې «د اوږدو ږیرو غیررسمي بندیز» بولي؛ یعنې نارینه نیسي او په زور یې ږیرې خرېيي.
د دوشنبې ښار یوه اوسېدونکي، چې نه یې غوښتل نوم یې خپور شي، ویلي:
«د روان کال په پیل کې له ترکیې د راستنېدو پر مهال د دوشنبې په نړیوال هوايي ډګر کې ودرول شوم، ځکه چارواکو وویل زما ږیره ډېره اوږده ده.»
هغه زیاتوي:
«امر یې وکړ چې د پاسپورټ له کنټرول مخکې خپله ږیره وخرېیم. وېرېدم که اعتراض وکړم، وبه نیول شم، نو اطاعت مې وکړ.»
د دیني بنسټونو محدودول
چارواکو په وروستیو کلونو کې:
- لسګونه دیني مدرسې او جوماتونه تړلي؛
- له بهرنیو دیني مدرسو څخه زدهکوونکي بېرته راګرځولي؛
- او د جوماتونو امامان یې په مستقیم ډول ټاکلي دي.
«آریایي نومونه» او د خلکو غبرګون
د دوشنبې یو تاریخپوه، چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نوم نه دی څرګند کړی، وايي:
«خلک باید ازاد وي چې د خپلو ماشومانو نومونه، د جامو ډول او حتی د خپلې ږیرې اندازه خپله وټاکي. دا سیاسي موضوعات نه دي.»
هغه زیاتوي:
«حکومت مخکې اسلامي نهضت ګوند ځکه منع کړ چې سیاسي ګواښ یې باله، خو نومونه، جامې او ږیرې د مقاومت سمبولونه نه دي. هغو ته د سیاسي خطر په سترګه کتل بېځایه بدګوماني ده.»
د روسي نومونو د ساتلو غوښتنه
د خجند په هوايي ډګر کې یو ۳۵ کلن تاجک مهاجر کارګر، چې روسیې ته روان و، ویلي:
«زه د ښکلو نومونو مخالف نه یم، خو غواړم د روسي روستاړو لرونکي کورني نومونه پاتې شي.»
هغه وویل:
«زه په روسیه کې کار کوم. شاوخوا یو میلیون تاجکان هلته کار کوي. احتمال لري زموږ اولادونه هم هلته کار وکړي. د روسي روستاړو لرونکي کورني نومونه زموږ ژوند ډېر اسانه کوي.»
څه چې په تاجکستان کې روان دي، په افغانستان کې یې خلاف اقدامات کېږي. په خلکو ږیرې پرېښوول کېږي، ښځې اړ ایستل کېږي چې مخ پټ کړي، له لوحو نړیوال نومونه په زور لېري کېږي او حتي په وروستیو کې یې د پولیس نوم، چې په درسته نړۍ کې د تلفظ په لږ توپیر کارول کېږي، په شرطه اړولی چې ګواکي عربي یا اسلامي دی.
د غربی استعمار د فکر په اطاق کی تکړه تکړه جادوګران ناست دی کوم چی فقط د ۲۰ – ۳۰ کلونو په اوږدو کی ئی د یو افراطی انترناسیونالیسټ څخه یو افراطی ناسیونالیسټ جوړ کړ ( امام – علی – رحمان ډیر درانه نومونه دی ) خو معلومه نه ده چی د همدی درنو نومونو څښتن د خپل نوم د څرنګوالی څخه څومره ځوریږی البته نن سبا د ټول بشریت د ژوند په ډیرو چارو کی د شرم او حیاء لمر د ځان غوښتنی او ځان ستائنی په تورو وریځو کی پټ شوی دی.
د شوروی د کمونسټ ګوند مرکزی او محلی مشرانو وړمه ورځ ځان او نورو ته غلط او مزخرف فکری ادرس ( ۵ تاریخی دوری!!!!) ترسیم کړی ۇ او پرون ورځ ئی ( د شوروی د دولت د ړنګیدو سره سم) د دموکراسی او آزادی د حاکمیت ادعا درلوده خو نن ورځ ئی بیرته شاتګ وکړ او د ناسیونالیزم د ټینګښت او پائښت په پلمه ئی د باروتو او زندان او تهدید اِعمال ته مخ را اړولی دی.
د افغانستان نننی وضعیت هم ډیر تریخ دی او غربی استعمارګرانو پدی خاوره کی ډیری ناوړی او مرموزی لوبی په کار اچولی دی.
بله جالبه خو ځوروونکی منظره کومه چی زموږ د سیمی لږ هاخوا تشکیله شویده دا ده چی یو کس دی کوم چی تر پرون پوری ئی د قصاب څیره او د قصاب لباس او د قصاب کړنی اصلی هویت او ماهیت ۇ خو نن ورځ د یو ولسمشر پتوګه غربی هیوادونو ته د رسمی سفر په ترڅ کی د غرب په سینما او تئاتر کی د صف په لومړی صندلی کی په ویاړ ناست او په ویاړ د فلم او تئاتر ننداره کوی.