ډیمنشا (Dementia) هغه ناروغي نه ده چې یوازې یو ډول ولري، بلکې دا د څو ډولونو یو ټولیز نوم دی چې د انسان د دماغ د کار کمزورتیا ته وایي. په دې حالت کې د انسان یادښت (حافظه)، فکر، خبرې، او ورځني کارونه ورو ورو خرابېږي.
ډیمنشا څه ته وایي؟
ډیمنشا هغه حالت دی چې په کې د دماغو حجرې (Brain cells) زیان ویني او انسان:
- شیان هېرول پیل کړي
- سم فکر نه شي کولای
- خبرې ګډې وډې کوي
- خپل ورځني کارونه سم نه شي ترسره کولای
تر ټولو عام ډول یې Alzheimer’s disease دی.
د ډیمنشا نښې (Symptoms) :
د ناروغۍ په پیل کې نښې نرمې وي، خو ورو ورو زیاتېږي:
- د وروستیو پېښو هېرول
- د خبرو په موندلو کې ستونزه
- د ځای او وخت نه پېژندل
- د شخصیت بدلون (ژر غوسه، بیره)
- د پرېکړې کولو کمزوري
- د ورځنیو کارونو نه ترسره کول
د ډیمنشا لاملونه (Causes.:
- د دماغ د حجراتو زیان
- عمر زیاتوالی
- د وینې رګونو ناروغۍ (Stroke)
- جنتیک (ارثي عوامل)
- ځینې نورې ناروغۍ لکه:
- Parkinson’s disease
- Huntington’s disease
د ډیمنشا تشخیص (Diagnosis) :
ډاکټران دا ناروغي په لاندې لارو تشخیصوي:
- د ناروغ د یادښت او فکر ازموینې
- د وینې ازموینې (تر څو نور علتونه رد شي)
- د دماغ عکس اخیستل لکه:
- CT Scan
- MRI
د ډیمنشا درملنه (Treatment) :
تر اوسه داسې درمل نشته چې دا ناروغي په بشپړه توګه ختمه کړي، خو ځینې درمل یې پرمختګ ورو کوي:
عام درمل:
- Donepezil
- Rivastigmine
- Memantine
نورې لارې:
- د کورنۍ ملاتړ
- ذهني تمرینونه (کتاب لوستل، لوبې)
- فزیکي حرکت (ورزش)
- سالم خواړه
د ډیمنشا مخنیونه (وقایه) (Prevention) :
که څه هم په بشپړه توګه مخنیوی یې نه کېږي، خو خطر یې کمېدای شي:
- منظم ورزش
- سالمه ډوډۍ (سبزي، مېوې، لږ غوړ)
- د وینې فشار او شکر کنټرول
- ذهني فعالیت (مطالعه، زده کړه)
- د سګرټو او الکولو نه کار اخیستل
لنډه پایله:
ډیمنشا د دماغ یوه جدي ناروغي ده چې د وخت په تېرېدو سره زیاتېږي. ژر تشخیص او سمه پاملرنه کولی شي د ناروغ ژوند ښه وساتي.
ډیمنشیا څو پړاونه لري څه په لاندې ډول دي .
د ډیمنشیا د مهمو ډولونو جلا جلا تشخیص
۱. د رګونو ډیمنشیا (Vascular dementia) :
د مغز د وینې د رګونو د بندېدو یا سکتې (Stroke) له امله رامنځته کېږي
مهمې نښې:
- ناڅاپي یا پړاوي خرابوالی (Stepwise decline)
- د فکر او پریکړې ژر خرابېدل (Executive dysfunction)
- د بدن یو اړخ کمزوري (Focal neurological signs)
- د تګ ستونزه (Gait disturbance)
تشخیص:
- د ناروغ تاریخ (History of stroke / Hypertension)
- عصبي معاینه (Neurological exam)
- CT scan / MRI brain د سکتې نښې ښکاره کوي
۲. د لېوي باډي ډیمنشیا (Lewy body dementia)
د مغز دننه د Lewy bodies (alpha-synuclein) رسوب
مهمې نښې:
- د هوښ (Attention) بدلون (Fluctuating cognition)
- وهم او خیالي لید (Visual hallucinations)
- د پارکینسن ته ورته نښې (Parkinsonism)
لکه لړزه، سست حرکت
تشخیص:
- کلینیکي نښې ډېر مهمې دي
- MRI اکثره عادي وي
- د درملو (Antipsychotics) حساسیت
۳. د مخکني-زماني ډیمنشیا (Frontotemporal dementia. :
د مغز د مخکني (Frontal) او زماني (Temporal) برخو زیان
مهمې نښې:
- د شخصیت ناڅاپي بدلون
- بېادبي یا ناسم ټولنیز چلند
- بېپروايي (Apathy)
- د ژبې ستونزه (Primary progressive aphasia)
تشخیص:
- د چلند بدلون تر حافظې مخکې
- MRI brain د frontal/temporal اتروفي (Atrophy)
ډیمنشا (Dementia) یوه ورو ـ ورو پر مخ تلونکې ناروغي ده، او عموماً یې بهیر په درې بنسټیزو پړاوونو (Stages) وېشل کېږي. هر پړاو خپل ځانګړي نښې او بدلونونه لري:
۱. لومړنی پړاو (Early Stage) :
په دې پړاو کې نښې ډېرې نرمې وي او کله ناکله خلک یې عادي هېرېدنه ګڼي:
- د وروستیو پېښو هېرول
- د شیانو د ځای هېرول
- د خبرو پر مهال د کلمو موندلو ستونزه
- لږه ګډوډي (Confusion)
- په کارونو کې د تمرکز کمزوري
ناروغ اکثره لا هم خپل ورځني کارونه کولی شي.
۲. منځنی پړاو (Middle Stage) :
دا پړاو اوږد وي او نښې پکې روښانه کېږي:
- د کورنۍ او ملګرو نه پېژندل
- د وخت او ځای په پېژندلو کې ستونزه
- تکراري خبرې کول
- د شخصیت بدلون (ژر غوسه، بیره، شک)
- د ورځنیو کارونو لپاره د بل چا مرستې ته اړتیا
دلته ناروغ نور یوازې ژوند نه شي کولی.
۳. وروستی پړاو (Late Stage) :
په دې پړاو کې ناروغي ډېره سخته شي:
- د خبرو کولو توان له لاسه ورکول
- د کورنۍ غړي نه پېژندل
- د خوړو خوړلو ستونزه
- د تګ راتګ نه توان
- بشپړه د بل چا پاملرنې ته اړتیا
ناروغ عموماً بستر ته اړتیا پیدا کوي.
مهمه یادونه:
د دې پړاوونو سرعت له هر انسان سره توپیر لري. په ځانګړي ډول د Alzheimer’s disease په ناروغانو کې دا بدلونونه اکثره په کلونو کې ورو ورو رامنځته کېږي.
لنډه پایله:
- لومړنی پړاو: نرم بدلونونه
- منځنی پړاو: څرګندې ستونزې
- وروستی پړاو: شدیده کمزوري او بشپړه اړتیا