سمیع الله خالد سهاک
سریزه
جګړه عموماً د ویجاړۍ، د انسانانو د مرګ ژوبلې، بې ځایه کېدو، او سیاسي بې ثباتۍ له نظره څېړل کېږي. خو د هرې لویې جګړې تر شا یوه ناخوښه اقتصادي واقعیت هم پروت وي. ځینې کسان او ډلې له جګړې څخه سترې ګټې ترلاسه کوي. د ایران اړوند اوسنی کړکېچ او پوځي شخړه چې پکې د اسرائیل او متحده ایالاتو رول هم شامل دی نه یوازې بشري او جیوپولیټیکي بحران رامنځته کړی، بلکې د ځانګړو صنعتونو، شرکتونو، حکومتونو، او خصوصي لوبغاړو لپاره یې مهم اقتصادي فرصتونه هم برابر کړي دي. په داسې حال کې چې عادي خلک په ایران او سیمه کې له انفلاسیون، بې ځایه کېدو، او ناامنۍ سره مخ دي، نور بیا د تیلو د بیو له لوړوالي، د وسلو د پېرلو زیاتوالي، بندیزونو، د بیا رغونې له فرصتونو، او مالي سوداګرۍ څخه ګټه پورته کوي.
دا مقاله استدلال کوي چې د ایران اړوند اوسنی جګړه ییز وضعیت پنځو اصلي ډلو ته مالي ګټه رسوي: د وسلو نړیوال صنعت، د انرژۍ شرکتونه، د مالي بازارونو لوبغاړي، سیمه ییز سیاسي مشران او پوځي بنسټونه، او د تور بازار ناقانونه شبکې. دا خلک په مستقیم ډول جګړه نه پیلوي، خو د جګړې له دوام څخه د ګټې اخیستنې لپاره قوي جوړښتي انګېزې لري. په دې پوهیدل چې څوک له جګړې څخه ګټه اخلي، موږ سره مرسته کوي چې ولې جګړې تر خپل سیاسي یا پوځي هدف اوږدېږي. د ریسرچ پر مټ به موږ وګورو چې څوک او د کومو هدفونو لپاره حکومتونه د جګړو پیلولو ته هڅوي او څنګه له دې لارې ګټې تر لاسه کوي.
پوځي ـ صنعتي کمپلکس او د وسلو جوړوونکي شرکتونه
په هره جګړه کې تر ټولو څرګند مالي ګټونکي د نړیوال دفاعي صنعت شرکتونه دي. د ایران اړوند کړکېچ د توغندیو دفاعي سیستمونو، جنګي الوتکو، بې پیلوټه الوتکو، بحري وسایلو، او مهماتو تقاضا زیاته کړې ده. د متحده ایالاتو او اروپا د دفاعي شرکتونو د ونډو بیې اکثره د جګړې له زیاتېدو وروسته لوړېږي.
شرکتونه لکه Lockheed Martin، Raytheon Technologies، Northrop Grumman، او BAE Systems له دې وضعیت څخه لویه ګټه اخلي، ځکه چې سیمه ییز متحدین لکه سعودي عربستان، متحده عربي امارات، او اسرائیل د ایران د ګواښونو په غبرګون کې پوځي لګښتونه زیاتوي. د Patriot او Iron Dome په څېر دفاعي سیستمونه په ځانګړې توګه د توغندیزو بریدونو پر مهال ډېر ګټور تمامېږي.
په تاریخي لحاظ، پوځي بودیجې د جګړې پر مهال نه کمېږي بلکې نور هم زیاتېږي. حکومتونه د بیړني وضعیت په نوم لګښتونه لوړوي. شنونکي وايي چې اوږدمهاله جګړه د وسلو د ساتنې، د تجهیزاتو د بیا پېرلو، او د پوځ د عصري کولو له لارې دوامداره عاید رامنځته کوي. نو جګړه یوازې لنډمهاله نه، بلکې اوږد مهاله ګټه هم برابروي.
سیاسي مفکر رایټ مېلز دې ته “پوځي ـ صنعتي کمپلکس” نوم ورکړی، یعنې هغه حالت چې سوداګریزې ګټې او ملي امنیتي پالیسۍ سره تړلې وي (Mills 212).
د تیلو شرکتونه او د انرژۍ بازارونه
دوهمه لویه ګټه اخیستونکې ډله د نړیوال انرژۍ سکتور دی. ایران د هرمز تنګي ته نږدې موقعیت لري، چې د نړۍ د تیلو تر ټولو مهمه ترانزیټي لاره ګڼل کېږي. نږدې د نړۍ پنځمه برخه تیل له همدې لارې تېرېږي. هر ډول ګواښ د تیلو بیې لوړوي.
د وروستیو شخړو پر مهال، د تیلو بیې لوړې شوې، او شرکتونه لکه Shell، BP، ExxonMobil، او Chevron له دې لوړوالي ګټه واخیسته. کله چې د خامو تیلو بیې لوړې شي، د تولیدونکو ګټې هم لوړېږي، په ځانګړي ډول کله چې د تولید لګښت ثابت پاتې شي.
ریفاینرۍ (د تیلو تصفیه کوونکي فابریکې) هم ګټه کوي، ځکه چې د خامو تیلو او تصفیه شویو سون توکو ترمنځ د ګټې واټن پراخېږي. د Reuters د راپور له مخې، د تصفیې حاشیې د جګړې پر مهال په چټکۍ سره لوړې شوې.
خو ټول شرکتونه ګټه نه کوي. هغه هېوادونه چې د تیلو وارداتو ته اړتیا لري لکه هند او جاپان او داسی نور، اقتصادي زیان ویني، په داسې حال کې چې صادرونکي هېوادونه ناڅاپي عایدات ترلاسه کوي.
پانګه اچوونکي، سوداګر او د امریکې وال سټریټ
هیګ فندس وایی چی جګړه بې ثباتي رامنځته کوي، او بې ثباتي فرصتونه زېږوي. د توکو سوداګر او پانګه اچوونکي د تیلو، دفاع او بیمې، شرکتونه د اسعارو په بازارونو کې د جګړې له امله ګټه کوي. مالي بنسټونه لکه JPMorgan Chase او Goldman Sachs پوځي پېښې له نږدې څاري، ځکه چې جګړه د شتمنیو بیې ناڅاپه بدلوي.
رویترز د ایران اړوند د تیلو په بازار کې د مشکوکو میلیاردونو ډالرو سوداګرۍ په اړه راپور ورکړی، چې د احتمالي داخلي معلوماتو او بازار د لاسوهنې اندېښنې یې راپورته کړې.
لنډمهاله سوداګر د تیلو د قیمت د لوړیدو او لوییدوله امله او په نورو شرکتونو کی د ونډی له امله ګټې کوي.
اقتصادپوه Joseph Stiglitz وایي جګړه شتمني پورته طبقو ته انتقالوي، ځکه مالي لوبغاړي کولی شي خطر مدیریت کړي، خو عادي خلک یی نه شي کولی (Stiglitz 88).
سیمهییز حکومتونه او سیاسي مشران
حکومتونه هم سیاسي او اقتصادي ګټې ترلاسه کولی شي. په منځني ختیځ کې بهرني ګواښونه اکثراً د کورني کنټرول د زیاتولو، د امنیتي بودجې لوړولو، او د سیاسي مشروعیت د پیاوړتیا لپاره کارول کېږي.
د ایران د مشرتابه لپاره، بهرنی ګواښ د ملي یووالي احساس زیاتوي او داخلي مخالفین کمزوري کوي. حکومت کولی شي مخالفین د “بهرني دښمن ملاتړي” وښيي.
همدارنګه، په اسرائیل او خلیجي هېوادونو کې سیاسي مشران د ایران له ګواښ څخه د پوځي لګښتونو د زیاتولو او د امنیتي قوانینو د سختولو لپاره استفاده کوي.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی د ایران تر ټولو قوی عسکري قوه، په ځانګړي ډول مهمه ده، ځکه چې دا بنسټ د ایران د اقتصاد په بېلابېلو برخو لکه ساختماني، مخابراتو، انرژۍ، او لوژستیک کې پراخ حضور لري. د جګړې زیاتوالی دې بنسټ ته مستقیم اقتصادي ځواک ورکوي.
بندیزونه او قاچاقي اقتصاد
بندیزونه د حکومتونو د کمزوري کولو لپاره وضع کېږي، خو اکثراً تور بازارونه پیاوړي کوي. ایران له کلونو راهیسې تر بندیزونو لاندې دی، چې د بندیزونو د ماتولو پراخې شبکې یې رامنځته کړې دي.
قاچاقبران، منځګړي، د کښتیو اجنټان، او offshore مالي شبکې له دې محدودیتونو څخه ګټه اخلي. هغه تیل چې “په پټه” خرڅېږي، میلیاردونه ډالر عاید راوړي.
دې شبکو کې شامل دي:
- پټې ټانکر کښتۍ
- جعلي اسناد
- درېیم هېواد منځګړي
- کریپټو اسعار
- د شیل کمپنی
اقتصادپوه Nigar Göksel وایي چې بندیزونه اکثراً غیرقانوني شبکې پیاوړې کوي او عادي خلک زیانمنوي (Göksel 59).
د بیا رغونې شرکتونه
جګړه چې پای ته ورسېږي، د بیا رغونې بازار پیلېږي. ویجاړ شوې سړکونه، هوايي ډګرونه، بندرونه، او برېښنايي سیستمونه باید بیا جوړ شي.
شرکتونه لکه Bechtel او Fluor Corporation د عراق او افغانستان په جګړو کې د بیا رغونې له پروژو میلیاردونه ډالر ترلاسه کړل.
که جګړه ایران یا ګاونډیو هېوادونو ته پراخه شي، د بیا رغونې بازار به یو بل لوی اقتصادي فرصت شي.
Naomi Klein دې حالت ته “د ناورین پانګوالي” وایي یعنې کله چې بحرانونه د پانګونې فرصتونه شي (Klein 6).
رسنۍ، سایبري امنیت، او خصوصي امنیتي شرکتونه
معاصرې جګړې نوي سکتورونه هم شتمنوي. سایبري امنیتي شرکتونه د ډیجیټلي جګړې له زیاتوالي ګټه اخلي. د ایران اړوند سایبري بریدونه د دفاعي خدماتو تقاضا لوړه کړې. شرکتونه لکه CrowdStrike او Palo Alto Networks د کړکېچ پر مهال ډېر قراردادونه ترلاسه کوي.
خصوصي پوځي قرارداديان هم ګټه کوي، ځکه استخباراتي، لوژستیکي، او امنیتي خدماتو ته اړتیا لوړېږي. رسنۍ هم د جګړې د خبرونو له امله د لیدونکو او اعلانونو له لارې مالي ګټه ترلاسه کوي.
څوک زیان ویني؟
که څه هم ځینې ډلې ګټه کوي، اصلي اقتصادي بار عادي خلک وړي.
په ایران کې:
- انفلاسیون زیات شوی
- د خوراکي توکو بیې لوړې شوې
- د خلکو د پېرلو ځواک کم شوی
- د درملو کمښت رامنځته شوی
- بېکاري زیاته شوې
همدا حالت په نړیواله کچه د انرژۍ د لوړو بیو او انفلاسیون له لارې اغېز کوی. یعنې ګټه محدوده ده، خو درد عام دی.
اخلاقي پوښتنې
ایا شرکتونه باید له جګړې ګټه وکړي؟
ځینې استدلال کوي چې دفاعي شرکتونه یوازې د ملي امنیت اړتیا پوره کوي. خو نور وایي چې د ګټې انګېزه حکومتونه د سولې پر ځای جګړې ته هڅوي.
سیاسي مفکر مایکل والتزر، خبرداری ورکوي چې کله اقتصادي ګټې د جګړې له سیستم سره وتړل شي، سوله ترلاسه کول سختېږي (Walzer 301).
د ایران کړکېچ همدا اخلاقي ستونزه ښکاره کوي.
پایله
د ایران اړوند اوسنی کړکېچ یوازې یو سیاسي او بشري بحران نه دی، دا یو اقتصادي سیستم هم دی. د دې جګړې لوی ګټه اخیستونکي د وسلو جوړونکي شرکتونه، د تیلو شرکتونه، مالي سوداګر، سیاسي مشران، قاچاقي شبکې، د بیا رغونې شرکتونه، او سایبري امنیتي شرکتونه او ځینې د خوراکی موادو پلورونکي او د جنګ زون لپاره خوراکي موادو لیزدونکي او خوراکي مواد برابروونکي شرکتونه هم شامل دي. که څه هم دوی ښايي جګړه مستقیمه نه پیلوي، خو د جګړې له دوام څخه مالي ګټه اخلي.
په همدې حال کې، عادي ایرانیان او د سیمې عام خلک د انفلاسیون، ناامنۍ، او اقتصادي ستونزو تر ټولو لوړ قیمت ورکوي. د دې پوهه چې څوک له جګړې ګټه اخلي، موږ ته دا حقیقت راښيي چی جګړه بازارونه جوړوي. تر هغه چې جګړه د ځواکمنو لپاره ګټوره وي، سوله به اقتصادي پلوه لږه جذابه پاتې شي.
پای
داکتر سمیع الله خالد سهاک
کالیفورنیا، د امریکا متحد ایالات
می ، ۲۰۲۶ کال
ماخذونه
Collier, Paul. The Bottom Billion. Oxford UP, 2007.
Göksel, Nigar. “Sanctions and Informal Economies.” Middle East Economic Review, vol. 19, no. 2, 2024, pp. 50–67.
Klein, Naomi. The Shock Doctrine. Metropolitan Books, 2007.
Mills, C. Wright. The Power Elite. Oxford UP, 1956.
Stiglitz, Joseph. The Three Trillion Dollar War. W.W. Norton, 2008.
Walzer, Michael. Just and Unjust Wars. Basic Books, 2015.