تاند (چهارشنبه، د وري/ حمل ۱۹ مه) ایران د جګړې د پای ته رسولو لپاره د خپلو وړاندیزونو په چوکاټ کې ویلي چې غواړي د هُرمُز تنګي له لارې له تېرېدونکو بېړیو څخه فیس (عوارض) واخلي.
دا په داسې حال کې ده چې په وروستیو اوونیو کې یې په دې مهمه اوبلاره کې تګ راتګ تر ډېره محدود کړی و.
د هرمز تنګي اهمیت
د هرمز تنګی چې د ایران او عمان ترمنځ دی او پلنوالی یې نژدې ۳۴ کیلومتره دی، د خلیج او د هند سمندر ترمنځ مهمه لاره ده. د نړۍ شاوخوا پنځمه برخه تېل او نور مهم توکي له همدې لارې لېږدول کېږي.
د ایران وړاندیز څه دی؟
د یوه ایراني چارواکي په وینا، تهران غواړي د سولې په هر ډول دایمي تړون کې دا حق ولري چې له کښتیو څخه د تېرېدو فیس واخلي.
دغه فیس به د کښتۍ په ډول، بار او نورو شرایطو پورې تړلی وي.
همداراز، د ایران د بهرنیو چارو وزارت مرستیال ویلي چې له عمان سره داسې پروتوکول جوړوي چې له مخې به یې کښتۍ د تېرېدو لپاره جواز اخلي.
تر اوسه څه شوي؟
د جګړې له پیل او د سپاه پاسداران له خوا د هرمز تنګي تر محدودېدو وروسته، یوازې لږ شمېر کښتۍ له دې اوبلاارې تېرې شوې دي.
ځینې راپورونه وایي چې د یوې بېړۍ د تېرېدو لپاره تر ۲ میلیون ډالرو پورې پیسې هم اخیستل شوي، خو دا خبره لا تایید شوې نه ده.
نړیوال غبرګون
- د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي چې د هرمز تنګي ازاد تګ راتګ باید د هرې سولې برخه وي.
- د خلیج هېوادونه، په ځانګړي ډول متحده عربي امارات او قطر اندېښنه لري او ټینګار کوي چې دا لاره باید ازاده پاتې شي.
ایا ایران دا کار کولی شي؟
د نړیوال قانون له مخې (د سمندري قوانینو کنوانسیون یا UNCLOS)، هغه هېوادونه چې د تنګیو او اوبلارو تر څنګ دي، نه شي کولی یوازې د تېرېدو په بدل کې عمومي فیس واخلي.
خو دوی کولی شي د ځانګړو خدماتو (لکه لارښوونه یا بندري خدمات) لپاره محدود فیس واخلي.
د نورو اوبلارو وضعیت
- د سویز اوبلار او پاناما اوبلار لپاره فیس اخیستل کېږي، ځکه دا مصنوعي کانالونه دي. جوړ کړل شوي دی.
- خو طبیعي تنګي او اوبلارې لکه د هرمز تنګی یا د باسفورس عموماً د ازاد تګ راتګ تابع دي.
لنډه پایله
ایران هڅه کوي د هرمز تنګي کنټرول د سیاسي او اقتصادي فشار د وسیلې په توګه وکاروي، خو دا وړاندیز د نړیوالو قوانینو او د سیمې د هېوادونو له سخت مخالفت سره مخامخ دی.
که دا عملي شي، نو د نړۍ د انرژۍ بازار او نړیوال تجارت ته به اغزمن شي.
خو دا په داسي حال کې ده چې نور نړیوال قوانین په هیڅ برخه کې نه رعایت کېږي. پر ملکي تاسیساتو بریدونه د نړیوالو قوانینو نه یوازې سرغړونه ګڼل کېږي بلکې جنګي جرم بلل کېږي خو اسراییل او امریکا په زعرده وايي چې د ایران پر ملکي تاسیساتو بریدونه کوي.