د افغانستان هوايي حریم چا بې‌دفاع وګرځاوه؟

د ۱۹۹۲–۱۹۹۶ کلونو تر منځ د افغان وسله‌وال پوځ د پوځي تجهیزاتو، هوايي ځواک، پاکستان ته یې قاچاق او د نظامي بنسټونو د لوټلو یوه څېړنه

نجیب‌الله پاڅون

د شلمې پېړۍ په وروستیو لسیزو کې افغانستان د سیمې له سترو وسله‌والو جوړښتونو څخه ګڼل کېده. د شوروي پوځونو له وتلو سره، هڅه کېده چې افغان وسله‌وال پوځ منظم وساتل شي او د لوژستیک، هوايي ځواک او درنو وسلو بنسټونه خوندي وي؛ هغه مهال اردو لا هم منظم تشکیلات، فعال هوايي ځواک، لوژستیکي ډیپوګانې، د څار راداري شبکې او زرګونه مسلکي افسران درلودل.

د دې ځواک موخه د بهرنیو یرغلونو پر وړاندې د هېواد د ملي حاکمیت ساتنه وه. د لویو تجهیزاتو، لوژستیکي شبکو، روزل شوو پیلوټانو، تخنیکي ټیمونو، او د هوايي ډګرونو له لارې، افغانستان هغه مهال په سیمه او د مرکزي اسیا په کچه د ستر هوايي ځواک لرلو وړتیا درلوده.

خو کله چې په ۱۹۹۲ کال کې مرکزي حکومت سقوط وکړ، یوازې سیاسي نظام ونه نړېد؛ بلکې د پوځ قومانده، اکمالات، معاشي سیستم، پوځي تجهیزات او تخنیکي ساتنه هم ټوټې ټوټې شول.

د برهان الدین رباني تش په نامه حکومت په راتګ سره، عملي قدرت د تنظیمي قومندانانو تر منځ ووېشل شو. اردو له «ملي بنسټ» څخه «تنظیمي ملکیت» ته واوښته. له همدې ځایه د افغانستان د هوايي حریم بې دفاع کېدو پروسه پیل شوه، چې دا یوه تدریجي پروسه وه.

د پاکستان د رول مستند راپور: «تلک خرس» کتاب

په «تلک خرس» کتاب کې، چې د افغان جهاد پر مهال د پاکستان د رول، د وسلو د وېش او د جګړې د ستراتېژۍ په اړه د پاکستان د استخباراتي ادارې (ISI) پخواني غړي برید جنرال محمد يوسف لخوا ليکل شوی، راغلي چې « د پاکستان د استخباراتو پخواني رئيس، جنرال اختر، په يادې ادارې کې د افغانستان لپاره يو ځانګړی دفتر پرانيست او زه يې د هغه دفتر مسئول وټاکلم.»

نوموړی لیکي:

ما له جنرال اختر څخه وپوښتل: زما دنده څه ده؟
هغه ځواب راکړ: ستا دنده دا ده چې شوروي په افغانستان کې بوخت وساتې، د افغانستان اردو له منځه يوسې، د هېواد ټولې بنسټيزې زېربناوې ورانې کړې او پوځي تجهيزات د مجاهدينو په مرسته پاکستان ته ولېږدوې، او افغانستان له خاورو سره خاورې کړې.
ما وخندل او ومې ويل: ایا دا کار ممکن دی؟
جنرال اختر وويل: هو، ممکن دی.
کله چې مې کار پيل کړ او افغان مجاهدين مې وليدل چې په ډېره بېړه او شوق دا کار کوي، نو پوه شوم چې د دغو مجاهدينو د مغزو په وينځلو سره نه يوازې شوروي او افغانستان، بلکې ټوله نړۍ هم ورانولای شو.
د پلونو، پلچکونو، د برېښنا پايېو، د برېښنا بندونو، د اوبو بندونو، سړکونو او نورو تاسيساتو د ويجاړولو لپاره مو ځانګړې بيې ټاکلې وې. هرې ډلې به د خپلو ويجاړيو انځورونه وړاندې کول او د خپلې ورانکارۍ پيسې به يې اخيستلې.
په همدې ډول موږ د افغانانو په وسيله د افغانستان اردو له منځه يوړه او هېواد مو له بنسټه وران کړ، ان تر دې چې مجاهدينو سالمې الوتکې او ټانکونه هم ويجاړ کړل او د زړو اوسپنو او کبار په حساب يې پر موږ وپلورل.»

د ډاکتر نجیب حکومت سقوط نه مخکې: اردو او هوايي ځواک؛ شمېر او تخنیکي وړتیاوې

لومړۍ برخه: پرسونل او تشکیلات

-1ټول پرسونل عمومي شمېر: ۲۵۰،۰۰۰ – ۳۰۰،۰۰۰

-2 فعال ځمکنی ځواک شمېر: شاوخوا ۱۲۰،۰۰۰

-3هوايي ځواک شمېر: ۱۵،۰۰۰ – ۲۰،۰۰۰

دا ځواک د سیمې له پیاوړو ځواکونو څخه ګڼل کېده، چې اکمالات، قومانده، تعلیمات، او پرمختللي تخنیکي سیسټمونه یې هم درلودل.

دویمه برخه: زغره‌وال ځواک «ټانکونه او BMP/BTR»

-1د جګړې اصلي زغره وال ځواک شمېر: ۱،۵۰۰ – ۲،۰۰۰

-2تجهیز: ټانکونه (T-55 / T-62)

-3 د پیاده ځواکونو خوندي لېږد شمېر: ۲،۵۰۰ – ۳،۵۰۰

-4زرهي وسایط (BMP/BTR):

ځانګړتیاوې:

T-55/T-62 -1ټانکونو قوي توپونه او ښه متحرک قوت درلود، چې د ښارونو، ستراتیژیکو سیمو او سرحدي کرښو د دفاع لپاره مهم وو.

BMP/BTR -2وسایط د ځمکنیو ځواکونو د حرکت او ملاتړ لپاره کلیدي رول درلود، په ځانګړي توګه د لویو سیمو جګړو کې.

که دا وسایل سالم او منظم پاتې وای، افغانستان به د ځمکنیو یرغلونو په وړاندې قوي دفاع لرله.

درېیمه برخه: هوايي ځواک؛ شمېر او تخنیکي وړتیاوې

په ۱۹۹۲ کې د افغانستان هوايي ځواک ښایي لاندې وسایل درلودل:

الوتکې – چورلکې:

-1 الوتکه MiG-21:
اټکل شوی شمېر: ۹۰ – ۱۲۰
ځانګړتیاوې: جګړه‌ییزې الوتکې، هوايي بریدونه

-2الوتکه Su-22:
اټکل شوی شمېر: ۴۰ – ۶۰
ځانګړتیاوې: ځمکنی برید، دقیق بمبار

-3الوتکه Su-7/Su-17:
اټکل شوی شمېر: ۳۰ – ۴۰
ځانګړتیاوې:  د بدیل برید وړتیا

-4هلیکوپتر Mi-24:
اټکل شوی شمېر: ۴۰ – ۶۰
ځانګړتیاوې: ټانک ضد بمبار او نږدې ملاتړ

-5 هلیکوپتر Mi-17:
اټکل شوی شمېر: ۷۰ – ۹۰
ځانګړتیاوې: اکمالات، بنسټیز ماموریتونه

د هوايي ځواک وړتیاوې:

MiG-21: -1د هوا دفاع او د جګړې الوتنې لپاره وړتیا

Su-22: -2دقیق ځمکنۍ بمبار

Mi-24: -3د ځمکنۍ ځواکونو ملاتړ او د لویو هدفونو پر وړاندې برید

Mi-17: -4اکمالاتي او تخلیوي فعالیتونه

که دا هوايي ځواک منظم او تر اوسه فعال پاتې وای، د هوايي حریم بشپړه دفاع به یې درلودله.

له ۱۹۹۲ کال وروسته وضعیت:

له ۱۹۹۲ کال وروسته، تنظیمي ډلې لکه شورای نظار، وحدت، جنبش، اتحاد اسلامي، حرکت اسلامي، جمعیت او حزب اسلامي هر یوه په خپل ځواک سره د پوځي تجهیزاتو ډیپوګانې تر کنټرول لاندې راوستې، چې پایله کې ملي اردو ړنګه شوه او په تنظیمي بڼه واوښته، او پورته یاد شوي پوځي تجهیزات کباړ، قاچاق او هر څه لوټ شول.

ویل کېږي په ۱۹۹۲ کال کې د برهان الدین رباني او د پاکستان د هغه وخت لوی درستیز جنرال وحید مجید خان، ترمنځ یو رسمي پرتوکول په دې موخه لاسلیک شو، چې له مخې به یې د افغانستان استخباراتي ټول معلومات، پوځي او نورې برخې به د پاکستان استخبارتو ته سپارل او ورسره شریک کېږي.

له همدې سره رباني، سکاد پرمختللي توغندي، جګړه ییزې الوتکې، چورلکې، ټانګونه، زره پوش ګاډي او د ملی اردو درانه بې شمېره پوځي تجهیزات هم پاکستان ته وسپارل.

څلورمه برخه: د پوځي تجهیزاتو قاچاق، لوټ او ویجاړول

هغه مهال ګڼو نړۍوالو رسنیو داسې ویډیوګانې او مستند راپورونه ثبت کړي، چې په کې د افغان اردو په لکونو وسلې او زغره‌وال تجهیزات د پاکستان لوري ته په بار وړونکو موټرو کې لیدل کېږي. ویل کېږي چې ډېری تجهیزات پاکستان ته قاچاق شوي دي، ځینو راپورونو کې ویل شوي چې پاکستاني پوځیانو، قاچاقبرانو، مجاهدینو او ځايي قومندانانو ته د وسلو انتقال په بدل کې پیسې هم ورکولې.

پایله:

په افغانستان د طالبانو په بیا واکمنېدو سره پاکستان کابو شپږ ځله پر افغان خاوره تېری کړی، چې ګڼو افغانانو ته یې مرګ ژوبله اړولې، که چېرې یاد پوځي تجهیزات اوس افغانستان درلودلی، دا ځواک به لږ تر لږه د هوايي بریدونو د مخنیوي لپاره یو باثباته دفاع کړې وای؛ ځکه چې ځمکنی ځواک او هوايي ځواک دواړه باید یوه موخه، یوه قومانده او یو دفاعي ستراتیژي ولري.

سرچېنې:

۱. د افغانستان د جګړې تاریخي ارزونې
۲. د دفاعي تجهیزاتو نړیوالې ارزونې
۳. د ملي اردو سقوط اړوند تاریخي مطالعې
۴. ټولنیزو شبکو او رسنیو راپورونه په دې اړه
۵. د افغان هوايي ځواکونو سقوط او تجهیزاتو ویجاړی په نړۍوالو مطبوعاتو کې ثبت شوي.
۶. International Institute for Strategic Studies – The Military Balance -۱۹۹۰–۱۹۹۵
۷. United Nations راپورونه ۱۹۹۳–۱۹۹۸
۸. د جګړې د مطالعاتو څېړنیز بنسټونه
۹. د افغانستان د شخړو تاریخي اسناد

یادونه: د افغانستان وسله‌وال پوځ د پوځي تجهیزاتو د قاچاق او لوټلو دا لیکنه بشپړه نه ده او کره شمېر لا هم نه دی معلوم؛ خو که چېرې څېړنې وشي ارقام به نور هم لوړ شي، هیله ده د نیمګړتیاو بښنه وکړئ.