تاند (عڅ) د ساینس په نړۍ کې یو پخوانی او مهم بحث یو ځل بیا تود شوی دی: ایا زرګونه کاله وروسته به په انسانانو کې نارینه پاتې شي که نه؟
دا بحث په ۲۰۰۲ کال کې هغه مهال پیل شو، کله چې د استرالیا د ارتقا پېژندنې متخصصې جېني ګریوز په یوه علمي مقاله کې ولیکل چې د انسان Y کروموزوم ورو ورو د له منځه تلو په حال کې دی.
Y کروموزوم (chromosome) په انسانانو او یو شمېر نورو ژوو کې هغه جینیټکي کوډ دی چې دا ټاکي جنین به هلک وي که نجلۍ. همدا کروموزوم هغه جینونه لري چې د نارینه ځانګړتیاوو د رامنځته کېدو بهیر پیلوي.
د جېني ګریوز په وینا، Y کروموزوم په تېرو شاوخوا ۳۰۰ میلیونه کلونو کې خپل نژدې ۹۷ سلنه پخواني جینونه له لاسه ورکړي دي، او که دا بهیر همداسې روان پاتې شي، ښايي څو میلیونه کاله وروسته بشپړ له منځه ولاړ شي.
د دې اټکل له خپرېدو وروسته، نړیوالو رسنیو داسې انګېرله چې ګواکې په انسانانو کې به نارینه ختم شي، حال دا چې د ګریوز موخه دا نه وه چې دا ډول حتمي پایله وړاندې کړي.
خو پوښتنه دا ده: که چېرې Y کروموزوم رښتیا هم له منځه ولاړ شي، نو څه به وشي؟
ساینسپوهان وايي، دا ناممکنه خبره نه ده، ځکه په ځینو ژوو کې دا بدلون لا له وړاندې رامنځته شوی دی.
د موږکانو په ځینو ډولونو کې Y کروموزوم بشپړ له منځه تللی او د جنس ټاکنه د بل جینیټکي میکانیزم له لارې کېږي.
په «سپایني موږکانو» کې خو آن یوه نوي کروموزوم د جنس د ټاکلو دنده پر غاړه اخیستې ده.
جېني ګریوز وایي، که په انسانانو کې هم کوم نوی جینیکي سیستم رامنځته شي، ښايي ډېر ژر د Y کروموزوم ځای ونیسي. د هغې په اند، ممکن دا بدلون لا له وړاندې په کوم ځای کې پیل شوی وي، خو موږ ترې خبر نه یوو، ځکه عموماً جنس ټاکونکي جینونه په دوامداره توګه نه څېړل کېږي.
خو د ساینسپوهانو یوه بله لویه ډله له دې نظر سره موافقه نه ده.
د ماساچوسیټس د ټکنالوژۍ انسټیټیوټ (MIT) د تکامل متخصصه جېن هیوز وایي،Y کروموزوم اوس نسبتاً ثابت شوی او اساسي جینونه یې له شاوخوا ۲۵ میلیونه کلونو راهیسې خوندي پاتې دي.
د هغې په وینا، Y کروموزوم په لومړیو پړاوونو کې ډېر ژر جینونه له لاسه ورکړل، خو وروسته دا بهیر ودرېد، ځکه پاتې جینونه د ټول بدن لپاره ډېر مهم دي او طبیعت یې د له منځه تلو اجازه نه ورکوي.
خو جېني ګریوز له دې نظر سره اختلاف لري.
هغه وایي، هغه جینونه چې خوندي بلل کېږي، ښايي یوه ورځ د بل جینیټک سیستم له خوا بدل شي.
د هغې په وینا، په Y کروموزوم کې د ځینو جینونو څو کاپۍ شته، چې ښايي ټولې فعاله هم نه وي، او دا حالت د تکامل کمزورۍ نښه ده.
ساینسپوهان په دې خبره کې همغږي دي چې Y کروموزوم په پیل کې د X کروموزوم په څېر و، خو شاوخوا ۲۰۰ میلیونه کاله وړاندې چې د جنس ټاکلو رول یې واخیست، د خپل ځان بیا تنظیمول یې بند کړل. له همدې امله یې ډېر جینونه له منځه ولاړل. نن ورځ په دې کروموزوم کې یوازې شاوخوا ۳ سلنه جینونه پاتې دي، خو دا لازمي نه ده چې دا بهیر تل په یوه مستقیمه کرښه روان پاتې شي.
له همدې امله، جېني ګریوز هم وایي چې د هغې په اټکل «له اوس څخه تر هیڅکله پورې» هر څه کېدای شي.
په زړه پورې دا ده چې په ۲۰۱۱ کال کې د دغو دوو ساینسپوهانو ترمنځ یوه علمي مناظره وشوه، چې پکې نیمایي کارپوهانو وویل Y کروموزوم ثابت دی، او نیمایي نورو وویل چې د له منځه تلو امکان یې شته. دا بحث تر ننه هماغسې پر خپل ځای ولاړ دی.
اصلي پوښتنه دا نه ده چې په راتلونکو شپږو میلیونو کلونو کې به نارینه پاتې شي که نه، بلکې دا ده چې ساینس لا هم د دې پېچلي کروموزوم د تکامل او ارتقاع د بشپړ درک هڅه کوي.
حقیقت دا دی چې د انسانانو راتلونکې تر دې موضوع ډېر مخکې د نورو سترو نړیوالو ننګونو تر اغېز لاندې راتلای شي.
لوستونکو ته سلام،
ډېره په زړه پورې موضوع یاده شوې، چې کېدلی شي د طبي علومو یو مهم بحث رامنځ ته کړي. د هغه پوښتنې، چې ویل کېږي د Y د کروموزوم پر ځای به د جنسیت د ټاکلو لپاره د یو انسان او یا نرینه حیوان، چې د جنسیت په ټاکلو کې د Y کروموزوم په مرسته نرینه او د XX غبرګ ۲۳ جفت په مرسته د ښځینه جنسیت تعینوي او نرینه بیا له پلاره Y او له موره د X کرموزم اخلي، یعنې د نرینه جنسیت د YX پر بنسټ ټاکل کېږي، ځکه د نرینه ۲۳ جفت YX او د ښځې XX دی.
کله چې زه د طب پوهنځي د دویم ټولګي محصل وم، نو د بیوشيمي پروفیسر زه د DNA د بیوشیمي اړخونو په اړه وپوښتم، چې د DNA رېپلېکېشن په اړه معلومات وړاندې کړم! د رېپلېکشن میکانیزم له یوه اړخه له A د B خوا ته ځي، مګر غبرګ یا موازي ځنځیر سر چپه ربپلېکېشن تر سره کوي او د وړو فرګمنتونو یا برخو په بڼه تر سره کېږي، چې د Okazaky د فینومن په بیوشیمي کې يادېږي. هغه مهال وروسته له یوې بحثي مشاجرې زه پروفیسور ته غسه شوی وم او ما خپل تشریحات سر پر څڼۍ یا سرچپه د Okazaky له فینومنه پیل کړل او پروفیسور په پای کې را ته نېغ وکتل، چې ولې دې هر څه له بل اړخه پیل کړل! ما ورته وویل، چې په کلاسیک بڼه هر څوک موضوع تشریح کولی شي، اما د سرچپه رېپلېکیشن چې د Okazaky له فینومین سره تړاو لري، طبیعي دفاعي میکانیزم ته د هېچا پام نه اوړي، خو پروفیسور را ته وویل ستا هدف له دې خبرې څه دی. زما ځواب دا وو، چې د DNA د اوږده ځینځیر په رېپلېکشن کې د اختلاطاتو او تعیر امکانات نسبت لنډ فرګمنت یا لنډ ځنځیر کې یعنې د کړیو شکېدل یا شړېدل او یا هم موتېشن امکانات کم وي، نو د فرګمنتېشن په مرسته په طبېعي بڼه د بې ځایه تغیراتو مخنیوی کېږي. زما او د پروفیسور بحث ډېر تود شو، نو رانه یې وپوښتل چې د جنیتیک تغیر پر اړوند په نرینه کې د ښځینه نښې او برعکس په ښځینه کې هم لیدل کېدلی شي؟ نو ما په زغرده ورته یاده کړه، چې په انسانانو کې دا ایجله ګان یا هایموفرادیتان له کومه کېږي، په ښځو کې ولې ځینې ږېرورې او چېشنې دي. علت یې همدا دی، چې د جنیتیک مواد په رېپلېکېشن یا لېږد کې موتېشن یا داسې بنیادي تغیر رامنځ ته کېږي، چې په نر کې ښځینه نښې او په ښځینه کې د نرانو نښې راڅرګندېږي، چې د موتېشن له کچې سره سم تبارز کوي.
بابد یاده کړم، جې د جینېتیک اړخ سره باید فینوتیپ هم په پام کې ونیول شي، چې د چاپیر پر اغېز او د انسانانو د مداخلې پر اړوند په جسمونو کې تغیرات رامنځ ته کوي، د بېلګې په توګه په افریقا کې د لمر وړانګې تېزې دي، نو خلک یې په پوستکي کې د میلانین رنګینه یا پیګمنت زیاد جوړوي اوتوربخوني دي، په اروپا کې بیا د لمر وړانګې کمې دي، ځکه اروپایان سپین پوستي دي او په منګولیا او نورې شرقي آسیا کې رېګیستانونه او شرقي شمالونه زیات دي، ځکه په دفاعي بڼه یې ځېږمې یا پلکونه پر سترګو راپراته دي او پټ سترګي دي، نور بیا قیاس کېدلی شي، د چاپېر تأثیرات په بېلابېلو سیمو کې په څه ډول راڅرګندېږي.
په حشراتو او حیواناتو کې د هیموفرادیتیزم پېښې ډېري دي، په یو شمېر کبانو، چومجیو او حشراتو کې نر او ښځه څرګند نه دي، مګر په طبیعي بڼه په جسم کې د دې امکانات لري، چې په نر او ښځه واوړي، لکه اسپ آبي با د اوبو آسونه، چې هم په نر او هم ښځه د ضرورت پر اړوند اوړي. یوې څېړنې ښودلې ده، چې په جنګي سیمو کې د نرینه اطفالو زېږېدنه د ښځینه پر تناسب په طبیعي بڼه زیاتېږي، ځکه په افغانستان کې نن سبا ۵۱ سلنه نران او ۴۹ یلنه ښځینه دي، مګر په نیمه پېړۍ کې په جنګونو کې نرينه ډېر وژل شوي او مړه شوي، اما بیا هم نران ۵۱ سلنه دي، چې پورتنۍ هیپوتېزیا زباتولی شي.
د ماشوانو سنتول او ختنه په یهودانو او مسلمانانو کې له زرنې راهیسې تر سره کېږي. په انسانانو کې په طبیعي بڼه سنتي ماشومان هم زېږېږي، یعنې بلې ختنې ته اړتیا نلري، چې د بشر په فکري جنوم کې د معلوماتو پر ذخیره د ژوند په بهبر کې په طبیعي بڼه د تغیر سبب ګرځېدلی، چې د فنوتیپي تغیر پر بسټ رامنځ ته شوی. داسې یادېږي، چې ۴ پیغبران مادرزات سنت شوي زېږېدلي دي، چې آدم (ع)، حضرت محمد (ص)، موسی (ع) او عیسی (ع) یادېږي، چې سنت زېږېدلي دي.
د پورته یادشويو طبیعي قوانینو او تغیراتو په ترڅ کې د Y کروموزم د تغیر او له منځه تللو امکانات شته، ځکه د فینوتیپ تغیرات لیا هم خپل تأثیرات لري او له بل اړخه د جنسیت تعینېدل د جنسیت د سلولونو مودیفیکشن د نرینه (تستیستورون) او د ښځینه (اوستروجن) هارمونونو تر اغېز لاندې تر سره کېږي او د نرینه او ښځینه د کروزمونو ورتوالی تر ۹۹ سلنه دی او یوازې د جنسیت په برخه کې ډېر لږ توپیر لري، چې د دغه برخې وظیفه کېدلی شي کوم بل بیومواد تر سره کړي، نو د Y کرموزوم اوښتنه په X ممکن دي او د جنسیت په برخه کې به د نوي میکانیزمونو په اړوند د نطفې خاص (نرینه یا ښځینه) تغیر رامنځ ته شي.
وسلام