تاند (پنجشنبه، د لړم/ قوس ۷ مه) د افغانستان د بشري حقونو په چارو کې د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ خبرداری ورکړی چې د دغه هېواد ځوان نسل د افراطیت له زیاتېدونکو ګواښونو سره مخ دی، چې دا وضعیت د افغانستان د اوږدمهاله ثبات او د سیمې د امنیت په اړه اندېښنې پاروي.
بېنېټ د پنجشنبې په ورځ، د اکتوبر په ۲۹مه، په نیویارک کې د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ درېیمې کمېټې ته د خپل راپور د وړاندې کولو په ترڅ کې دا خبرداری ورکړ. هغه همدارنګه وویل چې طالبانو د هغو سیاستونو د اصلاح یا بدلون لپاره هېڅ لېوالتیا نه ده ښودلې چې نوموړي ځپونکي او تبعیضي بللي دي.
دا خبرداری په داسې حال کې ورکول کېږي چې د افغانستان د ښوونیز نظام د بدلونونو، په ځانګړي ډول د دیني مدرسو د پراختیا او د ځوانانو په ترڅ کې د طالبانو د ایډیالوژۍ د دودولو په اړه نړیوالې اندېښنې زیاتې شوې دي.
د اروپايي ټولنې د پناه غوښتنې ادارې (EUAA) د ۲۰۲۶ کال د فبرورۍ په میاشت کې په یوه راپور کې ویلي چې طالبانو دیني زدهکړې پراخې کړي او په ښوونځیو او پوهنتونونو کې یې ځینې غیر دیني مضمونونه له درسي نصاب څخه لرې کړي یا یې تدریس کم کړی دی.
د راپور له مخې، پوهنتونونو ته لارښوونه شوې چې د ۱۸ هغو مضمونونو تدریس ودروي چې د طالبانو له شرعي تعبیر سره په ټکر کې بلل شوي دي. په دغو مضمونونو کې د جنسیت، ډیموکراسۍ او بشري حقونو اړوند موضوعات هم شامل دي.
د اروپايي ټولنې د پناه غوښتنې ادارې په راپور کې د طالبانو د چارواکو د شمېرو له مخې ویل شوي چې د ۲۰۲۵ کال تر اګست پورې په افغانستان کې د رسمي ثبت شویو مدرسو شمېر نژدې ۲۳ زرو ته رسېدلی وو. په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو تر بیا واکمنېدو مخکې، شاوخوا پنځه زره مدرسې په رسمي ډول ثبت شوې وې، که څه هم ګڼې نورې مدرسې له ثبت پرته هم فعالیت کاوه.
دې ادارې د ځینو شنونکو اندېښنې هم راخیستې دي چې مدرسې ښايي د ایډیالوژیک تلقین او افراطیت په خپرولو کې ونډه ولري. خو راپور زیاتوي چې څېړونکو په هغو عامه مدرسو کې چې ارزولې یې وې، د پوځي روزنې یا پوځي زدهکړو شواهد نه دي موندلي. سره له دې، راپور دا احتمال نه ردوي چې دا مدرسې ښايي د طالبانو په ادارو کې د کسانو په جذبولو کې رول ولري.
د «او ډي ای ګلوبل» (ODI Global) په نوم څېړنیز بنسټ هم د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر په ۲۱مه په یوه خپره کړې لیکنه کې خبرداری ورکړی چې د طالبانو له خوا د مدرسو د نظام پراختیا د سیمې او نړۍ پر امنیت اغېز لرلی شي.
په دې راپور کې، چې په کابل کې له زدهکوونکو، والدینو او ښوونکو سره د مرکو پر بنسټ چمتو شوی، ویل شوي چې د مدرسو اوسنی نظام د طالبانو ایډیالوژي او د جنسیت په اړه محدودوونکي لیدلوري پیاوړي کوي، چې ښايي په اوږدمهال کې د ټولنیز ثبات لپاره پایلې ولري.
په راپور کې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر رسمي زدهکړو بندیز هم د افغانستان د ښوونیز نظام د پراخ بدلون یوه برخه بلل شوې ده. طالبانو نجونې او ښځې له منځنیو زدهکړو او پوهنتوني زدهکړو منع کړې دي، چې په دې توګه د میلیونونو کسانو تعلیمي فرصتونه په پراخه کچه محدود شوي دي.
د بېنېټ او نړیوالو څېړنیزو بنسټونو اندېښنې د افغانستان د ځوان نسل د راتلونکي په اړه پراخې پوښتنې راپورته کوي. په دغو پوښتنو کې بېلابېلو زدهکړو ته لاسرسی، د کار فرصتونه او د مختلفو افکارو د زدهکړې او بحث کولو امکان شامل دي.
کارپوهانو خبرداری ورکړی چې د زدهکړو محدودیتونه او ایډیالوژیک تلقین په اوږدمهال کې کومې پایلې لرلی شي، باید په دوامداره توګه وڅارل شي. خو د دیني زدهکړو او امنیتي ګواښونو ترمنځ د اړیکې په اړه د ارزونو نظرونه سره توپیر لري، او شته شواهد دا نه ثابتوي چې یوازې په مدرسو کې زدهکړې کول د افراطیت سبب کېږي.