تاند (یکشنبه، د وږي/ سنبلې ۲۹ مه) د افغانستان طالبان، سره له دې چې سختې اقتصادي ستونزې لري، هڅه کوي د پوځي بېپیلوټه الوتکو یا ډرونونو په برخه کې خپلې وړتیاوې زیاتې کړي. د (/whowhatwhy.org) د یوه تازه راپور له مخې، طالبان له بازار څخه سوداګریزې بېپیلوټه الوتکې اخلي، پوځي استعمال ته یې بدلوي او په ورته وخت کې د خپلو ډرونونو د جوړولو لپاره هم هڅې کوي.
د افغانستان د ملي امنیت پخواني عمومي رییس احمد ضیا سراج ویلي، طالبانو له واک ته له رسېدو مخکې هم له سوداګریزو ډرونونو څخه کار اخیست او هغه الوتکې یې د پوځي موخو لپاره بدلولې. د نوموړي په وینا، طالبان اوس هم په عمده توګه له چینايي شرکتونو سوداګریزې بېپیلوټه الوتکې اخلي، خو د پخوا په پرتله ډېرې ګرانې الوتکې کاروي او هڅه کوي چې په کور دننه یې پوځي بڼه ورکړي.
د هند د احتمالي مالي ملاتړ ادعا
سراج ادعا کړې چې د طالبانو د ډرونونو د پروګرام یوه برخه ښايي د هند له خوا تمویل کېږي. خو نوموړي په عین حال کې ټینګار کړی چې تر اوسه داسې کره شواهد نشته چې وښيي د هند حکومت په رسمي توګه د طالبانو د ډرونونو مالي ملاتړ کوي.
د سراج په وینا، د طالبانو د ډرونونو بله احتمالي سرچینه د ایران د اسلامي انقلاب ساتونکو ځواک دی. هغه ویلي چې ایران طالبانو ته ځینې ثابت وزري بېپیلوټه الوتکې ورکړې دي.
سراج د طالبانو او د ایران د اسلامي انقلاب ساتونکو ځواک ترمنځ اړیکې نژدې بللې او ویلي یې دي چې دا اړیکې د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې هم موجودې وې، خو له ۲۰۲۱ کال وروسته لا پراخې شوې دي.
افغان انجنیران د ډرونونو په جوړولو کې
د ازبکستان د «نړیوال اقتصاد او ډیپلوماسۍ پوهنتون» استاد او د «پرمختګ غوښتونکو اصلاحاتو مرکز» شنونکي اسلامخان غفاروف هم د طالبانو د ډرونونو د وړتیا د پراختیا په اړه ورته معلومات ورکړي دي.
غفاروف ویلي چې په تېر یو کال کې یې دوه ځله افغانستان ته سفر کړی او په کابل کې یې له عامو خلکو او د طالبانو له ځینو غړو سره خبرې کړې دي.
د هغه په وینا، طالبانو یو شمېر افغان انجنیران هم استخدام کړي چې په بهر کې یې زده کړې کړې دي. په دغو کسانو کې ځینې هغه افغانان هم شامل دي چې د طالبانو له واک ته رسېدو مخکې یې له امریکايي او بریتانیايي ځواکونو سره کار کړی و.
غفاروف ویلي، ځینو دغو انجنیرانو ځکه له طالبانو سره کار ته زړه ښه کړی چې فکر کوي طالبان به د ۱۹۹۰مې لسیزې او د ۲۰۰۰مې لسیزې په لومړیو کې د خپلې لومړۍ واکمنۍ پرتله اوس ډېر عملپال چلند ولري.
د ترکیې کامیکاز ډرونونو ته لېوالتیا
د راپور له مخې، ایران او هند ښايي د طالبانو د ډرونونو د پروګرام یوازینۍ احتمالي سرچینې نه وي.
غفاروف ویلي، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر د ترکیې د سفر په ترڅ کې د ترکیې له چارواکو سره «کامیکاز» ډرونونو ته لېوالتیا ښودلې وه.
همداراز د طالبانو د پوځ لوی درستیز قاري فصیحالدین فطرت د روان کال په جنورۍ کې په قطر کې د دفاعي ټکنالوژۍ په یوه نړیوال نندارتون کې ګډون کړی و. د راپور له مخې، نوموړی هلته د ترکیې د مصنوعي ځیرکتیا په وسیله د کنټرولېدونکو کامیکاز ډرونونو په اړه د معلوماتو د ترلاسه کولو هڅه کړې وه.
طالبانو تېر کال له روسیې سره د تخنیکي همکاریو یو تړون هم لاسلیک کړی، خو د دغه تړون دقیق جزییات نه دي روښانه شوي.
د طالبانو دوه مهم هدفونه
د راپور له مخې، سراج، غفاروف او په کابل کې یوه افغان خبریال چې نه یې غوښتل نوم یې خپور شي، په دې باور دي چې طالبان اوس د ډرونونو د پراختیا دوه اساسي هدفونه لري.
لومړی هدف یې د خپلې پوځي وړتیا پیاوړې کول دي، څو له هغو وسلهوالو مخالفو ډلو سره مقابله وکړي چې د طالبانو پر وړاندې فعالیت کوي، په ځانګړي ډول له داعش سره.
دوهم هدف دا دی چې طالبان لږ تر لږه د یوه هوايي ځواک بڼه رامنځته کړي.
د پخواني افغان پوځ پاتې تجهیزات
د راپور له مخې، د طالبانو له واک ته رسېدو مخکې افغان حکومت د امریکا او د ائتلافي هېوادونو له خوا په میلیاردونو ډالرو پوځي مرستې ترلاسه کړې وې. په دغو مرستو کې پوځي الوتکې او څرخکې هم شاملې وې.
کله چې په ۲۰۲۱ کال کې امریکايي ځواکونه له افغانستانه ووتل، د میلیاردونو ډالرو په ارزښت پوځي تجهیزات په هېواد کې پاتې شول. خو د راپور له مخې، د دغو الوتکو او څرخکو ډېره برخه وروسته له منځه وړل شوې یا له کاره لوېدلې وه.
طالبانو د ځینو پاتې تجهیزاتو له پرزو څخه د خپلو وسایلو د ترمیم لپاره استفاده کړې، او یو شمېر څرخکې لا هم د الوتنې وړ دي. خو نړیوال بندیزونه د دې لامل شوي چې طالبان د الوتکو او څرخکو لپاره د اړتیا وړ پرزې په اسانۍ ترلاسه نه کړای شي.
له پاکستان سره د کړکېچ له امله د ډرونونو کارول
د راپور یوه مهمه برخه د افغانستان او پاکستان ترمنځ د وروستیو پوځي کړکېچونو په اړه ده.
د راپور له مخې، پاکستان په وروستیو میاشتو کې د افغانستان دننه یو شمېر ځمکني او هوايي بریدونه کړي دي. پاکستان وايي، د دې اقدام یو مهم لامل د تحریک طالبان پاکستان یا TTP فعالیتونه دي، چې اسلاماباد یې له افغان طالبانو سره نژدې تړلی بولي.
د راپور له مخې، طالبان فکر کوي چې په راتلونکي کې به هم د پاکستان له هوايي بریدونو سره مخامخ شي او ځینې شنونکي باور لري چې ښايي طالبان د دودیز هوايي ځواک پر ځای د برید کوونکو ډرونونو یوه شبکه رامنځته کړي.
پر پاکستان د ۱۶ ډرون بریدونو ادعا
راپور ادعا کوي چې د فبرورۍ او مارچ په میاشتو کې افغان طالبانو د پاکستان پر پوځي هدفونو ۱۶ ډرون بریدونه کړي دي.
د راپور له مخې، په دغو بریدونو کې تر ډېره سوداګریزې ډرون الوتکې کارول شوې وې چې د چاودېدونکو توکو د لېږد لپاره بدلې شوې او د کامیکاز په توګه استعمال شوې دي.
خو راپور وايي، تر اوسه داسې راپور نه دی خپور شوی چې وښيي په دغو بریدونو کې د ایران جوړې ثابت وزرې ډرون الوتکې کارول شوې دي.
د ایران او هند رول لا روښانه نه دی
راپور ټینګار کوي چې د طالبانو د ډرونونو د پروګرام د بهرنیو ملاتړ کوونکو په اړه ټولې ادعاوې په بشپړه توګه ثابتې شوې نه دي.
د بېلګې په توګه، د هند د احتمالي مالي ملاتړ په اړه د احمد ضیا سراج ادعا، خو هغه خپله هم ویلي چې د هند حکومت له لوري د دې پروګرام په رسمي تمویل کې د ښکېلتیا په اړه کره شواهد نشته.
همداراز، د ایران د ډرونونو د احتمالي مرستې په اړه راپور ادعاوې مطرح کوي، خو دا هم روښانه نه ده چې کوم ډول تجهیزات په دقیق ډول طالبانو ته ورکړل شوي او د هغوی د استعمال کچه څومره ده.
راپور وايي، د ایران او پاکستان نژدې اړیکو ته په کتو، دا احتمال کم ښکاري چې ایران دې طالبانو ته داسې پوځي تجهیزات ورکړي چې د پاکستان پر ضد وکارول شي؛ خو د هند او پاکستان ترمنځ اوږدې سیالۍ ته په پام، د هند احتمالي رول د راپور د سرچینو له نظره جلا بحث دی.
په ټوله کې، د راپور له مخې، طالبان هڅه کوي د سوداګریزو ډرونونو له بدلون، د بهرنیو سرچینو له احتمالي مرستو او د افغان انجنیرانو له تجربو څخه په استفادې خپل هوايي او پوځي ظرفیت لوړ کړي. که دا هڅې پراخې شي، د افغانستان او پاکستان ترمنځ پر امنیتي وضعیت او په سیمه کې د پوځي توازن پر بحثونو اغېز کولی شي.