تحلیلي راپور:
د ایران او امریکا ترمنځ وروستۍ پوځي نښتې، که څه هم په ظاهري ډول ارامې شوې، خو د سیمې پر ستراتیژیکو او اقتصادي معادلو یې ژور اغېز کړی دی. د ازادې اروپا راډیو د یوې مرکې له مخې، د منځنۍ اسیا هېوادونه نور نه غواړي خپلې سوداګریزې او ترانزیټي تګلارې یوازې د ایران له ثبات سره وتړي، بلکې د افغانستان او پاکستان له لارې بدیلو لارو ته جدي پام کوي.
د هادسن انسټیټیوټ د اوراسیا د چارو څېړونکی کن موریاسو، چې تازه له منځنۍ اسیا څخه ستون شوی، وایي د سیمې د چارواکو په لیدلوري کې د پام وړ بدلون راغلی او ایران نور د نړیوالو بازارونو لپاره یوازینۍ باوري دروازه نه ګڼل کېږي.
د ایران پر ځای افغانستان او پاکستان
موریاسو وايي، څو میاشتې وړاندې د منځنۍ اسیا چارواکو هیله لرله چې که په ایران کې ثبات رامنځته شي، دغه هېواد به د دوی لپاره تر ټولو لنډه لار وي چې د تودو اوبو بندرونو او نړیوالو بازارونو ته ورسېږي.
خو اوس وضعیت بدل شوی دی. د هغه په وینا، د سیمې هېوادونه د ایران د راتلونکې پر ځای د افغانستان او پاکستان له لارې د سوداګرۍ او ترانزیټ پر پراختیا ډېر تمرکز کوي.
د ده په اند، د منځنۍ اسیا هېوادونه دا احتمال ډېر واقعي ګڼي چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ ستونزې به حل شي، خو دا تمه نه لري چې ایران به ژر ثبات ومومي یا به سیمه ییز کړکېچونه پای ته ورسېږي.
افغانستان د ستونزې پر ځای د حل برخه
د مرکې له مهمو ټکو څخه یو دا دی چې افغانستان ته نور یوازې د امنیتي ستونزې په سترګه نه کتل کېږي، بلکې د سیمهییز اتصال مهم فرصت بلل کېږي.
سره له دې چې افغانستان د قوشتېپې کانال له امله د اوبو پر سر له تاجکستان، ازبکستان او نورو هېوادونو سره اختلافات لري، خو بیا هم د منځنۍ اسیا حکومتونه غواړي له کابل سره خپلې اړیکې پراخې کړي، ځکه افغانستان کولی شي دوی د پاکستان له بندرونو او نړیوالو بازارونو سره ونښلوي.
موریاسو وایي، د اوبو موضوع لا هم یوه جدي ننګونه ده، خو د اقتصادي ګټو له امله د افغانستان اهمیت ورځ تر بلې زیاتېږي.
د پاکستان ستراتیژیک اهمیت
راپور څرګندوي چې پاکستان د خپل جغرافیایي موقعیت له امله د منځنۍ اسیا لپاره ځانګړی ارزښت لري.
پاکستان له یوې خوا د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره نژدې دی او له بلې خوا د کراچۍ او ګوادر مهم سمندري بندرونه لري. همدې ځانګړتیا اسلامآباد د سیمې د سوداګرۍ او ترانزیټ مهم مرکز ګرځولی دی.
د مرکې له مخې، د پاکستان او امریکا د اړیکو نژدې کېدل او په عین وخت کې له چین سره د اسلامآباد همکاري، د چین ـ پاکستان اقتصادي دهلېز (CPEC) ته هم نوی اهمیت ورکړی دی.
چین ـ پاکستان اقتصادي دهلېز
کن موریاسو وايي، که څه هم د چین ـ پاکستان اقتصادي دهلېز د تمې مطابق پرمختګ نه دی کړی، خو د منځنۍ اسیا هېوادونه یې لا هم د ایران د لارې پرتله عملي او باوري بدیل ګڼي.
د ده په وینا، پاکستان هڅه کوي هم له امریکا او هم له چین سره خپلې اړیکې وساتي، او همدا متوازن سیاست د دې سبب شوی چې بیجینګ د دغه دهلېز ملاتړ نور هم زیات کړي.
د چین نفوذ زیاتېږي
د مرکې له مخې، د ایران د لارې د کمزوري کېدو او د روسیې د لارو د محدودېدو له امله، د منځنۍ اسیا هېوادونه په عملي ډول تر پخوا ډېر چین ته اړ کېږي.
قزاقستان یې روښانه بېلګه ده. د روسیې له لارې د تېلو صادرات د جګړې له امله له ستونزو سره مخامخ شوي، او اوس د چین موجود پایپلاین تر ټولو اسانه بدیل ګڼل کېږي.
خو د منځنۍ اسیا هېوادونه اندېښنه لري چې د روسیې پر ځای به د چین پر اقتصاد او ترانزیټ ډېر متکي شي.
د ایران لپاره ستراتیژیکه ماتې
د موریاسو په باور، ایران هڅه کوي په روان کړکېچ کې ماتې ونه خوري، خو د خپلو سیاستونو او د امریکا د فشارونو له امله له دې خطر سره مخامخ دی چې منځنۍ اسیا له لاسه ورکړي.
هغه وايي، د چابهار بندر شاوخوا امنیتي ستونزې، پر ایران بندیزونه او د هرمز تنګي په اړه دوامدارې اندېښنې د دې لامل شوي چې د منځنۍ اسیا هېوادونه د ایران پر ځای نورو لارو ته مخه کړي.
پایله
د منځنۍ اسیا هېوادونه په تدریج خپلې سوداګریزې او ترانزیټي ستراتیژۍ بدلوي. که څه هم افغانستان لا هم امنیتي او زېربنايي ستونزې لري، خو د سیمې په نوو محاسبو کې د یوه مهم ترانزیتي دهلېز په توګه مطرح شوی دی.
که افغانستان وکولای شي امنیت، د ترانسپورت زیربناوې او له ګاونډیو سره همکاري لا پیاوړې کړي، د منځنۍ اسیا، پاکستان او جنوبي اسیا ترمنځ د نښلونکې کړۍ په توګه به یې رول لا زیات شي. په مقابل کې، د ایران د لارې اهمیت د روانو جیوپولیټیکي کړکېچونو، بندیزونو او امنیتي خطرونو له امله د کمېدو په حال کې ښکاري، او همدا بدلون د سیمې د سوداګرۍ او ترانزیت راتلونکی له نوو واقعیتونو سره مخامخ کوي.