سمیع الله خالد سهاک
سریزه
د منځني ختیځ جیوپولیټیک وضعیت په ژوره توګه د ایران او د هغه د سیمه ییزو او نړیوالو سیالانو ترمنځ د رقابت له امله اغېزمن شوی دی. په تېرو څو لسیزو کې ایران د منځني ختیځ په بېلابېلو سیمو کې د متحدو ډلو او ملېشو یوه شبکه رامنځته کړې ده چې ډېری وخت د مقاومت د محور یا Axis of Resistance په نوم یادېږي. په دې شبکه کې سازمانونه لکه حماس په غزه کې، حزب الله په لبنان کې، او د حوثیانو خوځښت په یمن کې شامل دي. دا ډلې که څه هم په بېلابېلو ملي چاپېریالونو کې فعالیت کوي، خو د ایران له ستراتیژیکو اهدافو سره ګډ دریځ لري، په ځانګړي ډول د اسرائیلو او په سیمه کې د لوېدیځ د نفوذ پر وړاندې مخالفت.
ایران د یوې پراخې ستراتیژۍ د یوې برخې په توګه دغو لوبغاړو ته مالي، پوځي او سیاسي ملاتړ برابروي. دا ستراتیژي د استازو یا نیابتي جګړو (proxy warfare)په نوم پېژندل کېږي چې هدف یې دا دی چې ایران خپل نفوذ پراخ کړي پرته له دې چې مستقیم دودیزه جګړه وکړي (Young).
په همدې وخت کې، روسیه هم د منځني ختیځ په سیمه کې د یوه مهم بهرني ځواک په توګه راڅرګنده شوې ده. د ۲۰۰۰مې لسیزې له پیل راهیسې مسکو ورو ورو له سیمه ییزو لوبغاړو سره خپلې ډیپلوماټیکې، پوځي او اقتصادي اړیکې پراخې کړې دي، چې ایران هم پکې شامل دی. په ۲۰۱۵ کال کې د سوریې په کورنۍ جګړه کې د روسیې پوځي مداخله یو مهم بدلون و، ځکه چې دا د دې ښکارندویي کوله چې مسکو چمتو دی د خپلو متحدینو او ګټو د ساتنې لپاره پوځي ځواک وکاروي.
په سوریه کې د روسیې او ایران همکاري د دواړو هېوادونو ترمنځ د زیاتېدونکې ستراتیژیکې ملګرتیا څرګندونه کوي. همدې ملګرتیا سیاستوالو او څېړونکو ته دا پوښتنه راپورته کړې ده چې آیا روسیه په مستقیم یا غیر مستقیم ډول د ایران اړوندو ډلو لکه حماس، حزب الله او حوثیانو ملاتړ کوي که نه.
دا مقاله د منځني ختیځ په هغو پراخو شخړو کې د روسیې رول څېړي چې له ایران سره تړاو لري، او دا تحلیل کوي چې مسکو تر کومه حده د هغو ډلو ملاتړ یا ورسره همکاري کوي چې د ایران له لوري ملاتړ کېږي او په غزه، لبنان، یمن او نورو سیمو کې فعالیت کوي. دا څېړنه استدلال کوي چې که څه هم روسیه په رسمي ډول دا ډلې د ایران په شان نه تمویلوي، خو د تهران سره د ستراتیژیکې ملګرتیا له لارې ورسره په غیر مستقیم ډول اړیکې زیاتې شوې دي. دا تعاملات د روسیې د جیوپولیټیک اهدافو لپاره ګټور دي، لکه د لوېدیځ د نفوذ پر وړاندې مبارزه، د امریکا پر وړاندې د متحدینو پیاوړتیا، او د منځني ختیځ په ډیپلوماسۍ کې د نفوذ ساتل.
د روسیې او ایران د اړیکو تاریخي شالید
روسیه او ایران اوږده او پېچلې اړیکې لري چې د جیوپولیټیک رقابت، همکارۍ او عملي ډیپلوماسۍ له مخې جوړې شوې دي. په تاریخي توګه د روسیې امپراتوري او وروسته شوروي اتحاد له لوېدیځو قدرتونو سره په فارس (اوسنی ایران) کې د نفوذ لپاره سیالي کوله. خو د ایډیولوژیکو توپیرونو او د سیمه ییزو اتحادونو د بدلون له امله اړیکې اکثره وخت بې ثباته وې.
کله چې په ۱۹۹۱ کال کې شوروي اتحاد ړنګ شو، روسیې هڅه وکړه چې ځان یو ځل بیا د نړیوال ځواک په توګه راژوندی کړي. له ایران سره د اړیکو پیاوړتیا د دې ستراتیژۍ یوه برخه شوه. دواړو هېوادونو د منځني ختیځ په سیمه کې د امریکا د نفوذ پر وړاندې د مبارزې او د لوېدیځ تر واک لاندې نړیوالو ادارو د ننګولو ګډه علاقه لرله.
روسیې ایران ته د ملکي اټومي ټکنالوژۍ مرسته ورکړه، چې پکې دبوشهر اټومي برېښناکوټ په جوړولو کې همکاري شامله وه. دواړو هېوادونو د سیمه ییز امنیت په مسایلو کې هم خپل دریځونه همغږي کول.
د مسکو او تهران اړیکې په ځانګړي ډول هغه وخت ژورې شوې کله چېپه ۲۰۱۱ کال کې د سوریې کورنۍ جګړه پیل شوه.ایران د بشار الاسد د حکومت ملاتړ وکړ او پوځي سلاکاران او متحدې ملېشې یې ورولېږلې. روسیې بیا په ۲۰۱۵ کال کې پوځي مداخله وکړه ترڅو د اسد رژیم د سقوط مخه ونیسي.
دې همکارۍ په سوریه کې د روسیې ځواکونو او د ایران ملاتړو ملېشو ترمنځ عملیاتي اتحاد رامنځته کړ. د بېلګې په توګه، د حزب الله جنګیالیو د روسي ځواکونو ترڅنګ په عملیاتو کې برخه واخیسته، لکه د حلب جګړې (Ridl Institute).
سره له دې چې دواړه هېوادونه ګډې ستراتیژیکې ګټې لري، د دوی اړیکې زیاتره وخت عملي (pragmatic) بلل کېږي، نه ایډیولوژیکې. دواړه هېوادونه هغه وخت همکاري کوي کله چې ګټې یې سره برابرې وي.
په منځني ختیځ کی د ایران د نیابتي ډلو شبکه
د دې لپاره چې د ایران اړوندو ډلو سره د روسیې اړیکې درک کړو، لومړی باید د ایران د نیابتي شبکې جوړښت وڅېړو. ایران د دې ستراتیژۍ له لارې په بېلابېلو هېوادونو کې له غیر دولتي لوبغاړو ملاتړ کوي ترڅو خپل سیمه ییز نفوذ پراخ کړي.
یو له مهمو ډلو څخه حماس ده چې د غزې تړانګه اداره کوي. ایران له ۱۹۹۰مې لسیزې راهیسې حماس ته مالي مرسته، وسلې او پوځي روزنه برابروي. ځینې راپورونه ښيي چې د ایران مالي ملاتړ ځینې کلونه سلګونو میلیونو ډالرو ته رسېدلی دی (Wikipedia, 2026).
حماس همدارنګه د ایران د اسلامي انقلابي ګارډ قول اردو (IRGC) له خوا روزنه او مرسته ترلاسه کړې ده.
بله مهمه ډله حزب الله ده چې په لبنان کې فعالیت کوي. دا سازمان د ۱۹۸۰مو کلونو په پیل کې د ایران د IRGC په مرسته جوړ شو. وروسته دا ډله په لبنان کې یوه پیاوړې سیاسي او پوځي قوه شوه.
په یمن کې د حوثیانو خوځښت (Ansar Allah) هم د ایران مهم متحد بلل کېږي. که څه هم حوثیان په پیل کې یو محلي مذهبي او سیاسي خوځښت و، خو ایران په ځانګړي ډول د ۲۰۱۴ کال وروسته چې د یمن جګړه شدیده شوه، هغوی ته وسلې، روزنه او مالي مرسته ورکړه.
دا ټولې ډلې په ګډه د ایران د “مقاومت محور” برخه ګڼل کېږي، چې د اسرائیلو او لوېدیځ د نفوذ پر وړاندې یو دریځ لري (Young).
په منځني ختیځ کې د روسیې ستراتیژیکې ګټې
د منځني ختیځ په شخړو کې د روسیې ګډون څو مهم ستراتیژیک اهداف لري.
لومړی، مسکو غواړي ځان یو ځل بیا د نړیوال ځواک په توګه ثابت کړي چې د نړیوال امنیت په مسایلو کې اغېز لري.
دوهم، روسیه غواړي په سیمه کې خپلې اقتصادي او پوځي ګټې خوندي کړي. منځنی ختیځ د روسیې د وسلو د صادراتو او د انرژۍ د همکارۍ لپاره مهم بازار دی.
درېیم، روسیه د سیمه ییزو شخړو څخه د ډیپلوماټیک وسیلې په توګه استفاده کوي. کله چې روسیه د منځني ختیځ په سیاست کې مهم رول ولري، نو په لوېدیځو هېوادونو سره په مذاکراتو کې هم زیات نفوذ ترلاسه کوي.
د بېلګې په توګه، روسیې هڅه کړې چې هم له اسرائیلو او هم له ایران سره اړیکې وساتي.
خو د ایران سره د روسیې د زیاتېدونکې همکارۍ له امله د دې توازن ساتل سخت شوي دي.
په سوریه کې د روسیې او ایران همکاري
د سوریې جګړه د روسیې او ایران د همکارۍ تر ټولو روښانه مثال دی. کله چې د اسد حکومت په ۲۰۱۵ کال کې د سقوط له خطر سره مخ شو، روسیې پوځي مداخله وکړه.
ایران هم په همدې وخت کې خپل متحدې ملېشې، لکه حزب الله، جګړې ته راوستلې.په دې ډول یو ګډ پوځي ائتلاف جوړ شو چې پکې شامل وو: د سوریې حکومتي ځواکونه، د ایران پوځي سلاکاران، د حزب الله جنګیالي، د روسیې هوايي ځواک.
روسي ځواکونو ډېری وخت د هغو ځمکنیو عملیاتو لپاره هوايي ملاتړ ورکاوه چې د ایران ملاتړو ملېشو ترسره کول (Ridl Institute).
د حماس سره د روسیې اړیکې
د حماس سره د روسیې اړیکې د مسکو د عملي ډیپلوماسۍ مثال دی. د ډېرو لوېدیځو هېوادونو برعکس، روسیه حماس د ترهګر سازمان په توګه نه ګڼي. روسیې څو ځله د حماس پلاوي مسکو ته بللي او له هغوی سره یې خبرې کړې دي. ځینې شنونکي باور لري چې حماس ممکن د روسیې د مالي سیستمونو، لکه کریپټو اسعارو تبادلو، څخه د بندیزونو د تېرېدو لپاره استفاده کړې وي (Washington Institute).
خو د ایران په پرتله د روسیې ملاتړ ډېر محدود ښکاري.
د حزب الله سره د روسیې اړیکې
حزب الله د روسیې او ایران د ستراتیژیکو ګټو یو مهم تقاطع دی. د سوریې جګړې پر مهال د حزب الله جنګیالیو د اسد حکومت ملاتړ کاوه او ډېر وخت یې د روسیې د پوځي عملیاتو ترڅنګ فعالیت کاوه.
ځینې شنونکي باور لري چې روسیه حزب الله د سوریې د حکومت تر کنټرول لاندې سیمو د ثبات لپاره ګټوره ډله ګڼي.
خو مسکو د اسرائیلو سره د اړیکو د ساتلو لپاره هڅه کوي له حزب الله سره خپل ملاتړ محدود وساتي.
روسیه او د یمن حوثیان
د یمن جګړه هم هغه ځای دی چې د ایران اړوندو ډلو سره د روسیې اړیکې تر بحث لاندې راغلي دي.
حوثیان له ایران څخه وسلې او پوځي ټکنالوژي ترلاسه کوي. ځینې راپورونه وايي چې روسیې ممکن په غیر مستقیم ډول هغوی ته استخباراتي معلومات یا ټکنالوژي ورکړې وي. خو تر اوسه د روسيې مستقیم پوځي ملاتړ شواهد محدود دي.
که څه هم ایران د یمن د حوثي غورځنګ اصلي ملاتړی ګڼل کېږي، خو څو راپورونه او استخباراتي ارزونې ښيي چې روسیه ښايي د دې ډلې سره غیرمستقیم یا محدود ملاتړ کړی وي. ویل کېږي چې دا ملاتړ د استخباراتي معلوماتو شریکول، د احتمالي وسلو لېږد، او د هغو اقتصادي شبکو له لارې ترسره شوی چې له روسي بازارونو سره تړاو لري.
د حوثي بریدونو لپاره د روسیې د سپوږمکۍ استخباراتي معلومات
یو له مهمو شواهدو څخه هغه څېړنیز راپورونه دي چې ښيي روسیې د سپوږمکۍ له لارې د هدف ټاکلو معلومات حوثیانو ته ورکړي وو چې د سره سمندر په سیمه کې د بېړیو پر ضد بریدونه وکړي. د اروپايي دفاعي چارواکو د څرګندونو له مخې، دا معلومات د ایران د اسلامي انقلابي ګارد (IRGC) د غړو له لارې چې په یمن کې فعالیت کوي، حوثیانو ته رسېدلي وو. ویل کېږي چې دا معلوماتو حوثیانو ته دا توان ورکړی چې د نړۍ د مهمو سمندري سوداګریزو لارو په اوږدو کې د بېړیو پر وړاندې د توغندیو او بېپیلوټه الوتکو بریدونه ښه تنظیم کړی دې مرستې حوثیانو ته اجازه ورکړه چې د سره سمندر او بابالمندب تنګي په سیمه کې د سوداګریزو بېړیو پر ضد خپل بریدونه زیات کړي، هغه سیمه چې د نړیوال تجارت مهمه لار ګڼل کېږي (Faucon and Grove).
حوثیانو ته د توغندیو د ورکولو پلانونه
ځینې راپورونه دا هم ښيي چې روسیې د حوثیانو لپاره د پرمختللو وسلو د لېږد امکان هم څېړلی و. د استخباراتي معلوماتو له مخې، روسي چارواکو د دې احتمال ارزونه کړې وه چې حوثیانو ته د بېړیو ضد توغندي ورکړي. خو ویل کېږي چې دا پلان وروسته د سعودي عربستان او امریکا د ډیپلوماتیک فشار له امله ودرول شو (Middle East Eye).
د روسیې له بازارونو سره مالي او تدارکاتي اړیکې
ځینې شواهد دا هم ښيي چې د حوثیانو د تدارکاتي شبکو د روسیې له بازارونو څخه توکي او وسلې ترلاسه کړي دي. د امریکا د خزانې وزارت د معلوماتو له مخې، د حوثیانو ځینې مالي منځګړي چې د ایران د اسلامي انقلابي ګارد سره تړاو لري، د روسیې له بازارونو څخه د میلیونونو ډالرو په ارزښت توکي او وسلې اخیستي او یمن ته یې لېږلي دي (U.S. Department of the Treasury).
پایله
په منځني ختیځ کې د ایران اړوندو شخړو کې د روسیې رول د هغې د پراخې جیوپولیټیک ستراتیژۍ یوه برخه ده. د ایران سره د ملګرتیا له لارې روسیه په سیمه کې خپل نفوذ زیاتوي او د لوېدیځ د ځواک پر وړاندې توازن رامنځته کوي.
که څه هم روسیه د ایران په څېر دا ډلې مستقیم نه تمویلوي، خو کله کله ورسره عملي تعامل کوي کله چې دا کار د روسیې ستراتیژیکو ګټو ته ګټه ورسوي.
په پای کې د روسیې او ایران ترمنځ زیاتېدونکې همکاري د منځني ختیځ د امنیت او سیاست پر راتلونکي ژور اغېز لري.
پای
سمیع الله خالد سهاک
مارچ ۲۰۲۶،
کلیفورنیا، د امریکا متحده ایالات
ماخذونه
“Iran–Israel Proxy Conflict.” Wikipedia, 2026.
“Iranian Support for Hamas.” Wikipedia, 2026.
Young, Joe. “Understanding Iran’s Use of Terrorist Groups as Proxies.” American University School of International Service, 2024.
“Russia’s Relationship with Hamas and Putin’s Global Calculations.” Washington Institute for Near East Policy, 2023.
“Russia’s Increases Ties with Iran’s Axis of Resistance.” Jamestown Foundation, 2024.
“Russia in the Middle East: Between Iranian Support and Turkish Competition.” Riddle Russia, 2025.
“Understanding the Growing Collaboration Between Russia and Iran.” Center for Strategic and International Studies (CSIS), 2024.
“Russia’s Relations with Hezbollah Amid Escalation on the Lebanon-Israel Border.” Middle East Institute, 2024.
Faucon, Benoit, and Thomas Grove. “Russia Provided Satellite Data to Houthis for Commercial Vessel Attacks.” The Wall Street Journal, 24 Oct. 2024.
Middle East Eye. “Russian Intelligence Officers Deployed to Yemen to Support Houthis.” Yemen Monitor, 3 Aug. 2024.
Middle East Eye. “Saudi Arabia Thwarts Putin’s Plan to Arm the Houthis.” Yemen Monitor, 29 June 2024.
U.S. Department of the Treasury. “Treasury Sanctions Houthi Network Procuring Weapons and Commodities from Russia.” 2 Apr. 2025.