سمیع الله خالد سهاک

د پاکستان او افغانستان ترمنځ اړیکې د جغرافیې، تاریخ، قومي جوړښت او نړیوالو سیاسي حالاتو له امله جوړې او اغېزمنې شوې دي. دواړه هېوادونه شاوخوا ۲۶۴۰ کیلومتره اوږده او غرنیه پوله لري چې عموماً د ډیورند کرښې په نوم پېژندل کېږي. دا پوله له یوې پېړۍ زیات وخت راهیسې د سیاسي شخړو، وسله‌ والو نښتو او دیپلوماتیکو ترینګلتیاوو مرکز پاتې شوې ده. د پاکستان او افغانستان اوسني او تاریخي شخړې هغه وخت سم درک کېدای شي چې د استعماري شالید، د پښتون ملت پالنې موضوع، د سړې جګړې پېر، پر افغانستان د شوروي یرغل، د طالبانو راټوکېدل، د ترهګرۍ پر ضد جګړه، او له ۲۰۲۱ کال وروسته وروستي بدلونونه وڅېړل شي. که څه هم دواړه هېوادونه ژور کلتوري او دیني تړاوونه لري، خو بې‌باوري او امنیتي اندېښنې لا هم د هغوی پر اړیکو اغېز کوي.

د شخړو ریښې

د دې شخړو ریښې ۱۸۹۳ کال ته رسېږي، هغه مهال چې برتانوي استازي سر مورټیمر ډیورند له امیر عبدالرحمن خان سره تړون لاسلیک کړ. د دغه تړون له مخې ډیورند کرښه د افغانستان او برتانوي هند ترمنځ د پولې په توګه وټاکل شوه. دې کرښې ګڼ پښتني قومونه ووېشل او هغه ټولنې یې جلا کړې چې له اوږدې مودې راهیسې یې ټولنیزې او اقتصادي اړیکې لرلې. وروسته د افغانستان حکومت استدلال کاوه چې دا تړون جبري او موقتي و، خو برتانوي هند دا یوه رسمي نړیواله پوله بلله. کله چې پاکستان په ۱۹۴۷ کال کې د برتانوي هند له وېش وروسته رامنځته شو، نو ډیورند کرښه یې د خپلې لوېدیځې پولې په توګه وپیژندله. خو افغانستان د دې پولې مشروعیت تر پوښتنې لاندې راوست او په بشپړ ډول یې ونه مانه. (Noelle 214).

د ډیورند کرښه د جګړې اصلی لامل

د ډیورند کرښې په اړه د افغانستان مخالفت د پاکستان له خپلواکۍ وروسته د ترینګلتیاوو لوی لامل شو. په ۱۹۴۷ کال کې افغانستان یوازینی هېواد و چې د ملګرو ملتونو په سازمان کې د پاکستان د غړیتوب پر ضد رایه ورکړه، ځکه چې د پولې شخړه لا نه وه حل شوې. افغان مشرانو استدلال کاوه چې د پاکستان په شمال لوېدیځ کې مېشت پښتانه باید د خپل برخلیک ټاکلو حق ولري. دا موضوع د “پښتونستان” په نوم مشهوره شوه. د ۱۹۵۰ او ۱۹۶۰ لسیزو افغان حکومتونو په پاکستان کې د پښتون ملت پالو غورځنګونو ملاتړ وکړ، چې دا کار د سیاسي او پوځي ترینګلتیاوو سبب شو. پاکستان دا ملاتړ په خپلو کورنیو چارو کې لاسوهنه او د خپلې ځمکنۍ بشپړتیا پر ضد ګواښ باله. (United Nations).

دا شخړه ډېر ژر وسله‌ والو نښتو ته ورسېده. د ۱۹۴۷ کال وروسته په لومړیو کلونو کې د افغان او پاکستاني ځواکونو ترمنځ څو سرحدي پېښې وشوې. په ۱۹۶۰ او ۱۹۶۱ کلونو کې ویل کېږي چې افغان ځواکونه د باجوړ سیمې ته ننوتل. پاکستان پوځي غبرګون وښود او دیپلوماتیکې اړیکې موقتي پرې شوې. که څه هم دا نښتې پراخې نه وې، خو د دواړو حکومتونو ترمنځ بې‌باوري یې زیاته کړه. سرحدي سیمې بې‌ثباته پاتې شوې او قبایلي سیمې د امنیت له پلوه حساسې وګرځېدې. (Grare 56).

د سړې جګړې پر مهال نړیوال سیاست د دواړو ګاونډیو هېوادونو پر اړیکو ژور اغېز وکړ. پاکستان د امریکا متحده ایالاتو نږدې متحد شو او د SEATO او CENTO په څېر پوځي تړونونو کې شامل شو. افغانستان بیا د بې ‌طرفۍ سیاست غوره کړ، خو له شوروي اتحاد څخه یې اقتصادي او پوځي مرستې ومنلې. دا توپیر په بهرني سیاست کې شکونه زیات کړل. په ۱۹۷۳ کال کې محمد داود خان په افغانستان کې د سلطنت پرځولو وروسته واک ته ورسېد. هغه د پښتونستان د موضوع کلک ملاتړ کاوه او پر پاکستان یې فشارونه نوي کړل. په ځواب کې پاکستان په افغانستان کې د اسلامپالو مخالفو ډلو ملاتړ پیل کړ. دا کار د دواړو هېوادونو په کورنیو چارو کې د نیابتي لاسوهنې پیل دی (Rashid 25).

د شوری اتحاد یرغل او پر سیمې یی اغیزه

په ۱۹۷۹ کال کې پر افغانستان د شوروي اتحاد یرغل وضعیت په بشپړه توګه بدل کړ. افغانستان د سړې جګړې د اصلي ډګر په توګه بدل شو. میلیونونه افغان کډوال د تاوتریخوالي له امله پاکستان ته وتښتېدل. د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمیشنرۍ د معلوماتو له مخې، د ۱۹۸۰ لسیزې پر مهال له درې میلیونو ډېر افغان کډوال په پاکستان کې مېشت وو. پاکستان د هغو مجاهدینو اصلي مرکز شو چې د شوروي ځواکونو پر ضد یې جګړه کوله. امریکا او سعودي عربستان هم پاکستان او د پاکستان د استخباراتي ادارو له لارې مجاهدینو ته مالي او پوځي ملاتړ ورکاوه. (Coll 47)

په ۱۹۸۰ لسیزه کې که څه هم پاکستان او افغانستان د دولتونو په کچه مستقیمه جګړه نه لرله، خو د افغانستان دننه جګړې پر پاکستان ژورې اغېزې وکړې. وسلې، نشه ‌يي توکي او توندلارې شبکې د پولې دواړو خواوو ته خپرې شوې. د دې پېر اوږدمهاله پایلې د قبایلي سیمو بې‌ثباتي او د افراطي ډلو پیاوړتیا وه.

د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته په ۱۹۸۹ کال کې او د کمونېستي حکومت له سقوط وروسته په ۱۹۹۲ کال کې افغانستان کورنۍ جګړې ته داخل شو. پاکستان د نفوذ د خوندي کولو لپاره د ځینو ډلو ملاتړ ته دوام ورکړ. د ۱۹۹۰ لسیزې په منځ کې د پاکستان په ملاتړ طالبان راڅرګند شول او ژمنه یې وکړه چې نظم به راولي. پاکستان له هغو لږو هېوادونو څخه و چې په ۱۹۹۶ کال کې یې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژاند. د پاکستان ملاتړ د ستراتیژیکو محاسبو پر بنسټ و، په ځانګړي ډول د هند پر وړاندې د “ستراتیژیک ژورتیا” نظریه خو د طالبانو پالیسۍ او د نړیوالو توندلارو ډلو ملاتړ سیمه کې نوې ستونزې راولاړې کړې.(Rashid 186)

د سپتمبر ۱۱ بریدونه او تر هغه وروسته حالات

د ۲۰۰۱ کال د سپتمبر ۱۱ بریدونه یو بل مهم بدلون و. کله چې القاعده پر امریکا برید وکړ، امریکا په افغانستان کې د طالبانو پر ضد پوځي عملیات پیل کړل. پاکستان له موقع نه ګټه پورته کړله، په رسمي ډول د ترهګرۍ پر ضد جګړه کې د امریکا ملګری شو او لوژستیکي ملاتړ یې برابر کړ. په افغانستان کې د نړیوال ملاتړ په مرسته نوی حکومت جوړ شو. خو د افغانستان او پاکستان اړیکې بیا هم ترینګلې شوې. که څه هم پاکستان په رسمی ډول له امریکا سره د تروریزم په ضد جګړه کی ملګری و خو افغان چارواکو به تل پر پاکستان تور پورې  کوه چې طالبان یې په خپله خاوره کې خوندي پټنځایونه لري. پاکستان به همسشه دا تورونه ردوول. له یوې مودی وروسته، خپله پاکستان هم د تحریک طالبان پاکستان (TTP) په څېر ډلو له لوري له بغاوت سره مخ شو.

په ۲۰۰۰ او ۲۰۱۰ لسیزو کې د پولې دواړو غاړو ته بریدونه زیات شول. افغان چارواکو ویل چې وسله‌وال له پاکستانه افغانستان ته اوړي، او پاکستاني چارواکو ویل چې وسله ‌وال له افغانستانه پر پاکستان بریدونه کوي. دواړو هېوادونو سرحدي پوځي عملیات ترسره کړل. کله ناکله توپچي بریدونه او هوايي حملې وشوې چې ملکي تلفات یې هم درلودل. دا پېښې دیپلوماتیکې ترینګلتیاوې او د خلکو غوسه زیاته کړه. (Grare 112).

ډیورند کرښه لا هم حساسه موضوع پاتې ده. پاکستان دا یوه نړیواله منل شوې پوله ګڼي، خو افغان حکومتونو په رسمي ډول نه ده منلې. په ۲۰۱۰ لسیزه کې پاکستان د پولې په اوږدو کې د اغزن تار لګول پیل کړل څو د وسله ‌والو تګ راتګ مخه ونیسي. افغان چارواکو د دې کار مخالفت وکړ او ویې ویل چې د پولې شخړه لا نه ده حل شوې. کله ناکله د دې کار پر مهال وسله ‌والې نښتې هم وشوې.

کډوال هم د ترینګلتیاوو مهم لامل پاتې شوي دي. پاکستان له لسیزو راهیسې میلیونونه افغان کډوال مېشت کړي وو. که څه هم دا یو بشري اقدام و، خو اقتصادي او امنیتي فشارونه زیات شول. پاکستاني چارواکو وخت ناوخت د بې‌اسناده کډوالو د ستنولو اعلان وکړ، چې دا کار له کابل سره سیاسي ستونزې رامنځته کړې. (UNHCR).

سوداګري او اقتصادي همکاري هم د سیاسي شخړو له امله اغېزمنه شوې ده. افغانستان د نړیوالې سوداګرۍ لپاره تر ډېره د پاکستاني بندرونو پورې تړلی دی. د ترانزیټ تړونونه څو ځله لاسلیک او بیا نوي شوي دي، خو د سرحد بندېدو له امله سوداګري ځنډېدلې ده.

په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو بیا واک ته رسېدل د اړیکو نوې مرحله وه. پاکستان په پیل کې د بدلون هرکلی وکړ، خو د TTP بریدونه زیات شول. پاکستان افغان چارواکي تورن کړل چې د TTP پر ضد کافي اقدام نه کوي. ځینې وخت پاکستان د سرحد پورې غاړې هوايي بریدونه هم وکړل، چې دیپلوماتیک اعتراضونه یې راوپارول.

سره له دې اوږدې تاریخچې د شخړو، د همکاریو هڅې هم شوې دي. دواړو هېوادونو په سوله‌ییزو خبرو، سیمه‌ییزو کنفرانسونو او اقتصادي پروژو کې برخه اخیستې ده. د دواړو هېوادونو د خلکو ترمنځ کلتوري او ټولنیزې اړیکې ژورې دي، په ځانګړي ډول د پولې دواړو غاړو ته مېشت پښتانه قومونه.

د افغانستان او پاکستان ترمنځ لویې وسله والې نښتې

۱۹۴۹ – افغانستان د ډیورنډ کرښې تړون باطل اعلان کړ. د پولې تاوتریخوالی زیات شو.

۱۹۵۰ – د پاکستان له خپلواکۍ وروسته لومړنۍ سرحدي نښتې راپور شوې.

۱۹۶۰–۱۹۶۱ – افغان ځواکونه د پاکستان د باجوړ سیمې ته داخل شول؛ پوځي نښتې وشوې او ډیپلوماتیکې اړیکې لنډمهاله پرې شوې.

د سړې جګړې او نیابتي دورې پړاو

۱۹۷۳–۱۹۷۸ – د ولسمشر داود خان د واکمنۍ پر مهال د پښتونستان د مسئلې له امله تاوتریخوالی زیات شو.

۱۹۷۹–۱۹۸۹ – د شوروي ـ افغانستان جګړه (غیر مستقیمه شخړه). پاکستان د افغان مجاهدینو ملاتړ کاوه؛ سرحدي سیمې پوځي شوې.

د طالبانو دوره (لمړی دوره)

۱۹۹۴–۱۹۹۶ – پاکستان د طالبانو د واک ته رسېدو ملاتړ وکړ (غیر مستقیمه ښکېلتیا).

د ۱۹۹۰مې لسیزې وروستۍ کلونه – د پولې دواړو غاړو ته د وسلوالو ډلو ترمنځ تاوتریخوالی زیات شو.

له ۹/۱۱ وروسته او د ترهګرۍ پر ضد جګړه

۲۰۰۱ – امریکا پر افغانستان یرغل وکړ؛ پاکستان د ترهګرۍ پر ضد جګړه کې شامل شو.

۲۰۰۳–۲۰۰۷ – پرله‌پسې سرحدي نښتې د وسلوالو ډلو ترمنځ.

۲۰۱۱ – په کونړ او مومندو سیمو کې سختې سرحدي نښتې.

۲۰۱۴–۲۰۱۷ – د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې څو ځله د توپخانې تبادله.

۲۰۱۷ – د تورخم په پوله کې لویې نښتې.

د پولې کټارو لګول او زیاتېدونکی تاوتریخوالی

۲۰۱۶–۲۰۲۰ – د پاکستان د پولې د کټارو لګولو پر مهال وسله‌والې پېښې.

جولای ۲۰۲۰ – د چمن ـ سپین بولدک په پوله نښته.

د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته (۲۰۲۱–تر اوسه )

اګست ۲۰۲۱ – طالبانو بیا د افغانستان کنټرول ترلاسه کړ.

۲۰۲۲ – په تورخم او سپین بولدک کې څو سرحدي نښتې.

ډسمبر ۲۰۲۲ – د چمن په پوله سختې جګړې.

۲۰۲۳ – پاکستان د ټي ټي پي هدفونو پر ضد د افغانستان په خاوره کې هوايي بریدونه ترسره کړل.

۲۰۲۴ – د پولې دواړو غاړو ته د امنیتي پېښو او تاوتریخوالي دوام راپور شوی.

۲۰۲۵ –  سرحدي نښتې او د ګزمې پېښې  تورخم او سپین بولدک د پولې د کټارې په اړه شخړې
۲۰۲۵ – د ټي ټي پي پر هدفونو د پاکستان هوايي بریدونه ختیځ افغانستان د کابل له خوا ډیپلوماتیک اعتراضونه
۲۰۲۵–۲۶ – د وسلوالو بریدونه او تخریبي فعالیتونه د پاکستان سرحدي ولسوالۍ د ټي ټي پي عناصرو پورې تړاو لري
۲۰۲۶ – د توپخانې بیا تبادله سرحدي سیمې محدودې نښتې، خو رسمي جګړه نه ده اعلان شوې

۲۰۲۶ – د ټي ټي پي پر هدفونو د پاکستان هوايي بریدونه او ورسره د ملکیانو د مرګ ژوبلې راپورونه

پایله

په پایله کې، د تاریخي شالید درک کول اړین دي څو وپوهېږو چې ولې دا شخړې رامنځته شوې او ولې تر اوسه دوام لری. د پاکستان او افغانستان اوسني او تاریخي شخړې د استعماري دورې د ډیورند کرښې تړون، قومي سیاست، او سیالي کوونکو امنیتي ګټو کې ریښې لري. د پښتونستان موضوع، سړه جګړه، د شوروي یرغل، د طالبانو راټوکېدل، او د ترهګرۍ پر ضد جګړه ټول د اړیکو په بڼه اغېزمن شوي دي. که څه هم وسله‌ والې نښتې ډېر وخت محدودې وې، خو نیابتي لاسوهنې او توندلارې شبکې اوږدمهاله بې‌ثباتي رامنځته کړې ده. د پولې شخړه لا هم په افغان سیاسي فکر کې نه ده حل شوې، او پاکستان پر خپل حقوقي دریځ ټینګار کوي. د کډوالو تګ راتګ، سوداګریز اختلافات، او وسله ‌وال فعالیتونه اوسني ترینګلتیاوې زیاتوي. د دوامدارې سولې لپاره دواړه هېوادونه باید باور رامینځ ته کړي، د پولې اداره ښه کړي، امنیتي اندېښنې په ګډه حل کړي، او اقتصادي همکارۍ ته لومړیتوب ورکړي.

پای

سمیع الله خالد سهاک

کالیفورنیا، د امریکې متحده ایالات

2025-2026

ماخذونه

Coll, Steve. Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden. Penguin Press, 2004.

Grare, Frédéric. Pakistan-Afghanistan Relations in the Post-9/11 Era. Carnegie Endowment for International Peace, 2006.

Noelle, Christine. State and Tribe in Nineteenth-Century Afghanistan. Routledge, 1997.

Rashid, Ahmed. Taliban: Militant Islam, Oil and Fundamentalism in Central Asia. Yale University Press, 2000.

United Nations. “Admission of Pakistan to Membership in the United Nations.” 1947.

United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). “Afghan Refugees in Pakistan.” UNHCR Reports, 1980s–2020s.