تاند (یکشنبه، د چنګاښ/ سرطان ۲۱ مه) پاکستان په وروستیو کلونو کې د افغان کډوالو د ډلهییز ایستلو بهیر چټک کړی او دا مهال یې زرګونه افغانان افغانستان ته ستانه کړي دي. دغه اقدام، چې د امنیتي، سیاسي او اقتصادي عواملو له امله توجیه کېږي، د بشري حقونو د بنسټونو او نړیوالو سازمانونو سختې اندېښنې راپارولي دي.
د الجزیرې د «Inside Story» خپرونې په راپور کې کارپوهانو د دې پوښتنې ځواب لټولی چې ولې پاکستان د افغانانو د ایستلو لړۍ دومره پراخه کړې او دا سیاست به د دواړو هېوادونو پر اړیکو او د سیمې پر وضعیت څه اغېزې ولري.
پاکستان ولې افغانان باسي؟
د پاکستان حکومت وايي، د هغو بهرنیانو پر وړاندې اقدام کوي چې قانوني اسناد نه لري او یا یې د استوګنې موده پای ته رسېدلې ده. اسلاماباد ټینګار کوي چې د «یو سند» (One Document Regime) تګلارې له مخې هر بهرنی باید معتبر ویزه یا د استوګنې قانوني اسناد ولري.
خو د شنونکو په باور، د دې پرېکړې تر شا یوازې د کډوالۍ موضوع نه ده، بلکې امنیتي او سیاسي عوامل هم مهم رول لري.
د امنیت مسئله
پاکستان په وروستیو کلونو کې د وسلهوالو بریدونو له زیاتېدو وروسته څو ځله ادعا کړې چې د پاکستاني طالبانو (TTP) غړي په افغانستان کې خوندي پټنځایونه لري او له هغه ځایه پر پاکستان بریدونه تنظیموي. اسلاماباد وايي، د طالبانو حکومت د دغو ډلو پر ضد کافي اقدام نه دی کړی.
طالبانو بیا دا ادعاوې رد کړي او ټینګار یې کړی چې د افغانستان خاوره به د هېڅ هېواد پر ضد ونه کارول شي.
کارپوهان باور لري چې پاکستان غواړي د افغان کډوالو د ایستلو له لارې پر طالبانو فشار زیات کړي، څو د سرحدي امنیت او د پاکستاني طالبانو د فعالیتونو په اړه د اسلاماباد غوښتنو ته غاړه کېږدي.
اقتصادي فشارونه
پاکستان له کلونو راهیسې له اقتصادي ستونزو، لوړ انفلاسیون، بېکارۍ او مالي بحران سره مخ دی.
ځینې پاکستاني چارواکي استدلال کوي چې د میلیونونو افغان کډوالو شتون پر عامه خدمتونو، روغتیا، ښوونې او کار بازار اضافي فشار راوړی او حکومت نور د دومره لوی شمېر کډوالو د کوربهتوب توان نه لري.
خو د اقتصاد یو شمېر شنونکي وايي، افغان کډوال د پاکستان په اقتصاد کې هم مهم رول لري او په سوداګرۍ، کرنې، ودانیزو چارو او نورو برخو کې د کار ځواک یوه برخه جوړوي.
سیاسي او کورني عوامل
د الجزیرې د بحث ګډونوالو ویلي چې د افغان کډوالو موضوع په پاکستان کې کورنی سیاسي رنګ هم اخیستی دی.
د امنیتي وضعیت له خرابېدو وروسته، حکومت غواړي وښيي چې د قانون د پلي کولو او د سرحدونو د کنټرول لپاره عملي اقدامات کوي، او د افغانانو ایستل د همدې سیاست یوه برخه بلل کېږي.
د بشري حقونو اندېښنې
ملګرو ملتونو، د کډوالو نړیوالې ادارې (UNHCR)، د کډوالۍ نړیوال سازمان (IOM) او د بشري حقونو ګڼو بنسټونو خبرداری ورکړی چې ډېری ایستل شوي افغانان داسې هېواد ته ستنېږي چې لا هم له اقتصادي بحران، بېکارۍ او بشري ناورین سره مخ دی.
دغو بنسټونو له پاکستان غوښتي چې د کډوالو نړیوال قوانین رعایت کړي، په ځانګړي ډول هغه کسان ونه باسي چې د ځورونې، تعقیب یا جدي خطر له ګواښ سره مخ دي.
د افغانستان لپاره احتمالي اغېزې
د راپور له مخې، د سلګونو زرو افغانانو ناڅاپي ستنېدل د افغانستان پر اقتصاد او بشري وضعیت نور فشار هم زیاتوي.
افغانستان سره له دې چې د کارموندنې محدود فرصتونه او د استوګنې ستونزې لري د بشري مرستو کمښت سره هم مخامخ شوی دی. د راستنېدونکو لوی شمېر کولی شي د کورونو، روغتیايي خدمتونو، ښوونې او د کار بازار پر ظرفیت منفي اغېز وکړي.
د دواړو هېوادونو اړیکې
کارپوهان وايي، د افغان کډوالو ډلهییز ایستل د کابل او اسلاماباد ترمنځ سیاسي اړیکې لا پسې ترینګلې کولای شي.
پاکستان د سرحدي امنیت او د پاکستاني طالبانو پر ضد د اقدام غوښتنه کوي، په داسې حال کې چې طالبان د افغان کډوالو ډلهییز ایستل غیرعادلانه بولي او له پاکستانه غواړي چې د کډوالو د بېرته ستنولو بهیر په تدریجي او انساني ډول پرمخ یوسي.
پایله
د الجزیرې د شنونکو په باور، د افغان کډوالو د ایستلو تر شا یوازې د ناقانونه کډوالۍ موضوع نه، بلکې امنیتي، سیاسي، اقتصادي او دیپلوماتیک عوامل هم پراته دي. که د افغانستان او پاکستان ترمنځ د امنیتي اندېښنو او سیاسي اختلافاتو لپاره د خبرو له لارې حللاره پیدا نه شي، د کډوالو ستونزه به لا هم د دواړو هېوادونو د اړیکو یوه مهمه او لانجمنه موضوع پاتې وي.