کله چې وطن سوځي، موږ له ځانه کومې بنسټیزې پوښتنې باید وکړو؟
جرمني
لنډیز
افغانستان په داسې یوه دردناک او مهم، سرنوشتساز پړاو کې ولاړ دی چې د اور لمبې، د ولس ویر، د ماشوم ویره، د مور غمونه، او د ملت زخمي حافظه پکې یوازې عاطفي انځورونه نه دي، بلکې د یوه ژور ملي ناورین څرګندې نښې دي. دا ناورین یوازې امنیتي یا یوازې سیاسي بڼه نه لري، بلکې سیاسي، ټولنیز، حقوقي، تعلیمي، اقتصادي او نړیوال ابعاد لري. له همدې امله، د هغه حل هم په تنګو تعبیرونو او محدودو چوکاټونو کې نه موندل کېږي.
دا مقاله په تحلیلي او ادبي ـ علمي بڼه هڅه کوي چې د افغانستان د اوسني حالت په اړه اساسي پوښتنې راپورته کړي او هغو ته، د لیکوال په اند، مستدل، انساني او ملي ځوابونه وړاندې کړي. د مقالې اصلي استدلال دا دی چې د ملت د زخمونو مرهم، د ملي اجماع بنسټ، د داخلي مشروعیت پیاوړتیا، د لویې جرګې، لویې ملي مشورې او د علماو شورا د پراخ او مسلکي استازیتوب اړتیا، د ښځو د تعلیم او کار حق، عدالت، شورا، او ټولشموله ملي جوړښت نه یوازې د افغانستان د کورنیو ټپونو درملنه ده، بلکې د دښمن د موخو د شنډولو تر ټولو ژوره او اغېزمنه ملي وسیله هم ده.
کلیدي ټکي
افغانستان، ملي اجماع، داخلي مشروعیت، لویه جرګه، لویه ملي مشوره، د علماو شورا، د ښځو تعلیم، عدالت، شورا، ملي بقا
سریزه
د وري لومړۍ ورځ، چې په دودیزه، فرهنګي او وجداني معنا د نوي کال، نوي پړاو، نوي ژوند او نوي امید پیل بلل کېږي، سږ کال د افغانستان پر زخمي سینه د ګلونو او خوښیو له سیوري سره نه، بلکې د اور له لمبو، د ویر له درنو څپو، د ماشومانو له وېرېدلو سترګو، د میندو له ژړا، او د ملت له زخمي حافظې سره بیا راڅرګندېږي.
وطن په داسې فضا کې ساه اخلي چې پکې درد یوازې د یوې پېښې نوم نه دی. دا د یوه ټپي ملت د حال ژبه ده. هره لمبه چې پر کور، کوڅه، روغتون، کلي او ښار بلېږي، یوازې دېوالونه نه سوځوي؛ له هغو سره د انسان ډاډ، د کورنۍ سکون، د ماشوم خوب، او د ټولنې رواني توازن هم سوځي.
همدلته لومړنۍ اساسي پوښتنه راپورته کېږي:
ایا موږ لا هم دا درد، دا ټپونه او زخمونه یوازې د دښمن د یوه عادي فشار، یوې موقتي وضعې، یا یوې تکراري پېښې په توګه تعبیر کوو، که یې د یوې ژورې ملي غمیزې په توګه پېژنو؟
که درد او ټپونه سم ونه پېژندل شي، نه به فکر سم وده وکړي، نه به مشوره سمه جوړه شي، او نه به د حل لاره ریښتینی بنسټ پیدا کړي. له همدې امله، د افغانستان د اوسني حالت لومړنی شرط دا دی چې درد او ټپونه د خپل ټول انساني، اخلاقي، وجداني او تاریخي وزن سره وپېژندل شي.
دا لیکنه له همدې ځایه پیلېږي: له سوال، له وجدان، له احساس، او له استدلال څخه.
لومړی: ایا د اور لمبې یوازې اور دی، که د ملت پر حافظه لګېدلی تاریخي زخم؟
کله چې اور د کورونو پر دېوالونو بل شي، یوازې لرګي او خښتې نه سوځي. ورسره د ژوند هغه معنوي سکون هم سوځي چې په عادي ورځو کې څوک ورته ډېر نه متوجه کېږي.
د ماشوم د لوبو ځای، د مور د دعا کونج، د ناروغ د هیلو بستر، د کورنۍ د امن احساس، او د وطن د عادي ژوند هغه ساده خو ژور عناصر چې د ټولنې رواني ثبات ورباندې ولاړ وي، ټول د لمبو په ژبه زخمي کېږي. نو ځکه دا پوښتنه بېځایه نه ده:
ایا دا یوازې اور دی، که د ملت پر حافظه لګېدلی تاریخي زخم؟
ملتونه یوازې په جغرافیه نه، بلکې په حافظه، احساس، اعتماد او ګډ درد هم ژوند کوي. هر هغه درد چې د خلکو پر روان پرېوځي، که سم درک نه شي، وروسته په ویره، بېباورۍ، ناامېدۍ او ټولنیز انزوا بدلېږي.
د ماشوم ویره یوازې یوه شېبه نه ده. هغه د راتلونکي نسل پر روح، خیال او امنیتي شعور اغېز کوي. د مور غم یوازې د یوې کورنۍ شخصي درد نه دی. هغه د ملت د عاطفي ستنو پر کمزوري کېدو دلالت کوي. د ناروغ بېوسي یوازې روغتیایي ستونزه نه ده. هغه د نظام، ټولنې او انساني مسؤولیت د کچې ازموینه ده.
نو د وخت غوښتنه دا ده چې د افغانستان اوسنی درد د سطحي جملو پر ځای د ژور ملي شعور په کچه درک شي. هغه ملت چې خپل درد یوازې په خبر، عدد، یا سیاسي تبصره کې راکم کړي، له خپل تاریخي وجدان سره انصاف نه کوي.
د درد ریښتینی تشخیص د هر علاج لومړنی شرط دی.
لنډه پایله
د اور لمبې یوازې مادي زیان نه دی؛ دا د ملت د حافظې، وجدان او راتلونکي پر روح لګېدلی تاریخي زخم دی. تر څو دا زخم په خپل ریښتیني وزن ونه پېژندل شي، د حل هره دعوه به نیمګړې پاتې وي.
دویم: ایا زخمي ولس لومړی د تسل، همدردۍ او درناوي حق نه لري؟
په هر ملت کې چې لوی درد او زخم راپیدا شي، هلته د سیاست تر مخه اخلاق، د تحلیل تر مخه همدردي، او د تدبیر تر مخه د انسان د کرامت اعتراف ضروري وي.
نو دا سوال باید زموږ د ټول فکري او ملي بحث په مرکز کې وي:
ایا زخمي ولس لومړی د تسل، همدردۍ او درناوي حق نه لري؟
د ولس ټپ او درد یوازې د اورېدو لپاره نه وي؛ هغه د درناوي، رسمي اعتراف او اخلاقي مسؤولیت غوښتنه هم کوي. کله چې ماشوم وېرېدلی وي، مور ژاړي، ناروغ بېوسي احساسوي، او د شهید د کورنۍ په کور کې ژور غم خپور وي، نو یوازې دا ویل چې «وضعیت سخت دی» بسنه نه کوي.
ولس ته دا احساس ورکول پکار دي چې د هغه درد لیدل کېږي، نوم یې شته، وزن یې شته، او اوښکې یې د ملي وجدان برخه ګڼل کېږي. که د قربانیانو درد بېنومه، بېوزنه او بېپایلې پاتې شي، نو بېباوري لا ژورېږي، فاصلې لا ډېرېږي، او د ملت د راټولېدو امکان کمېږي.
همدردي کمزوري نه ده؛ بلکې د ملي وحدت لومړنی پړاو دی. تسل یوازې عاطفي عمل نه دی؛ دا د ولس او نظام، د ملت او رهبرۍ، او د درد او حل ترمنځ د اعتماد لومړنی پُل دی.
هغه ملتونه چې د خپلو اوښکو احترام کوي، د خپلو زخمونو علاج ته هم نږدې کېږي. خو هغه ټولنې چې له خپل درد سره سیاسي بېحسي کوي، وروسته نه د اجماع بنسټ مومي او نه د مشروعیت قوت.
لنډه پایله
بېتسله ولس نه راټولېږي، بېدرناوي درد نه زغمل کېږي، او بېله همدردۍ مشروع ولسي فضا نه رامنځته کېږي. د ولس د زخمونو مرهم د هرې ملي حللارې اخلاقي پیل دی.
درېیم: ایا ویر باید یوازې ویر او غم پاتې شي، که په ملي بیدارۍ، ملي شعور او ملي ارادې بدل شي؟
د ملتونو په ژوند کې داسې شېبې راځي چې پکې یا درد انسان ماتوي، یا یې راویښوي. افغانستان نن په هماغه پړاو کې ولاړ دی. نو سوال دا دی:
ایا ویر باید یوازې ویر او غم پاتې شي، که په ملي بیدارۍ، ملي شعور او ملي ارادې بدل شي؟
غم که بېجهته وي، ستړیا راولي. که بېنقشې وي، مایوسي زېږوي. او که بېمشورې وي، ګډوډي پیدا کوي. خو همدا غم که په شعور واوړي، د ملت د وجدان د بیدارېدو سبب ګرځي.
ویر که په بصیرت بدل شي، بیا له اوښکې اراده زېږي او له درد څخه مسؤولیت راپورته کېږي.
دلته «ملي قیام» باید په عاقلانه، مدبرانه، مدني او وجداني معنا درک شي. داسې قیام چې پکې ملت له خپل درد څخه یو ګډ شعور جوړ کړي، له خپلې زخمي حافظې نه د بیدارۍ پیغام واخلي، او له خپل ګډ زخم نه د خپل راتلونکي د دفاع لپاره یو مشروع او منظم عزم راوزېږوي.
د مور اوښکه باید یوازې د غم ژبه پاتې نه شي؛ باید د ملت د راویښېدو زنګ هم شي. د ماشوم ویره باید یوازې یوه تکراري تراژیدي ونه ګڼل شي؛ باید د عاجل او بنسټیز تصمیم د اړتیا سند هم وګرځي.
هره هوښیاره ټولنه په خپلو لویو دردونو او زخمونو یوازې نه ژاړي؛ بلکې ترې د راتلونکي لپاره درس، عزم او بیداري هم اخلي. نو افغانستان ته همدا اړینه ده.
لنډه پایله
ویر باید یوازې غم پاتې نه شي؛ باید په ملي شعور، وجداني بیدارۍ او منظم عزم بدل شي. همدا بدلون د زخم او ژغورنې ترمنځ اصلي پُل دی.
څلورم: ایا د ملت بقا یوازې په احساساتو تأمینېږي، که عاجلې اړتیاوې، ملي اجماع او منظم بنسټونه هم غواړي؟
احساس د حرکت لومړنی اور دی، خو بقا د بنسټونو، اعتماد، نظم او عدالت غوښتنه کوي. نو ځکه دا پوښتنه اساسي ده:
ایا د ملت بقا یوازې په احساساتو تأمینېږي، که عاجلې اړتیاوې، ملي اجماع او منظم بنسټونه هم غواړي؟
هیڅ ولس یوازې په درد ژوندي نه پاتې کېږي. درد هغه وخت د بقا سرچینه ګرځي چې ورسره بېړنی درست تشخیص، د ولس مشوره او اورېدل، د قربانیانو درناوی، امنیتي او بشري توجه، او د راتلونکي لپاره منظم چوکاټ یو ځای شي.
د افغانستان ولس ته نن تر هر څه وړاندې د خوندیتوب احساس، د زخمونو د منلو ژبه، د ژوند د تداوم امکانات، د ماشوم، ناروغ او ښځې د وضعیت درک، او د خلکو د غږ اورېدلو فضا پکار دي. ولس چې امکانات ونه لري، یوازې قرباني ترې غوښتل نه عدالت دی او نه دوامدار تدبیر.
همداراز، ملي اجماع یوه شعاري اصطلاح نه ده؛ دا د بقا سیاسي، رواني او تاریخي شرط دی. کله چې خطر سرتاسری وي، ځواب یې هم باید سرتاسری وي.
ملت باید د قوم، سمت، ژبې او محدودې دایرې له تنګ افق څخه پورته د ګډ برخلیک، ګډ درد او ګډ مسؤولیت احساس ته راوبلل شي. بېاجماع ملت نه خپل درد په ځواک بدلولی شي، نه خپل غږ منظمولی شي، او نه د دښمن پر وړاندې د اوږدمهاله مقاومت اخلاقي بنسټ جوړولی شي.
لنډه پایله
د ملت بقا یوازې په احساساتي غبرګون نه، بلکې په ملي اجماع، عاجلو اړتیاوو، بشري بېړنیو مرستو، اعتماد او منظم بنسټونو تأمینېږي. بېله دې، بقا شعاري پاتې کېږي او عملي بڼه نه خپلوي.
پنځم: ولې یوازې محدود مذهبي یا محدود سیاسي چوکاټ بسنه نه کوي؟
دا د افغانستان د اوسني بحث تر ټولو بنسټیزو پوښتنو څخه یوه ده:
ولې یوازې محدود مذهبي یا محدود سیاسي چوکاټ بسنه نه کوي؟
دا ځکه چې د افغانستان ناورین یوازې فقهي نه دی، یوازې امنیتي نه دی، او یوازې سیاسي هم نه دی. دا یو څوبعدي ملي ناورین دی.
په دې ناورین کې د مشروعیت پوښتنه شته. د ولسي اعتماد کمزوري شته. د عدالت او حقونو اړتیا شته. د تعلیم او راتلونکي نسل مسئله شته. د اقتصاد، کار، فقر او ټولنیز تعادل مسئله شته. او د نړیوال اعتبار، ډیپلوماټیک تعامل او حقوقي موقف اړتیا هم شته.
نو ایا داسې یو ناورین د یوې محدودې زاویې له لارې حل کېدای شي؟ ښکاره ده چې نه.
که وضعه سیاسي وي، نو استازیتوب، د پرېکړې منل، او د نظام د مشروعیت پراخوالی مهم کېږي. که ټولنیزه وي، نو د ولسي بېباورۍ، وېش، او ګډ برخلیک د کمزورۍ مسئله مخې ته راځي. که حقوقي وي، نو د قانون، عدالت، مسؤولیت او حقونو موضوع نه شي له پامه غورځېدای. که تعلیمي وي، د نسل راتلونکی او د ملت فکري پانګه په خطر کې وي. که اقتصادي وي، د کورنۍ ژوند، د ځوان راتلونکی، او د ټولنې ثبات اغېزمنېږي. او که نړیوال ابعاد ولري، نو بیا د افغانستان د نړیوال دریځ، د حقوقي مستندسازۍ او د ډیپلوماټیک تعامل اړتیا مطرح کېږي.
نو ځکه د حل لاره هم باید د دغه ناورین د ابعادو په اندازه پراخه وي.
همدلته د څوپوړیز استازیتوب اړتیا پیدا کېږي. علما مهم دي، خو یوازې علما بسنه نه کوي. سیاستوال اغېز لري، خو یوازې سیاستوال بسنه نه کوي. له حقوقپوهانو، اقتصادپوهانو، استادانو، ښوونکو، ډاکټرانو، انجنیرانو، د ښځو له استازو، د ځوانانو له فکري ځواک، د قومي مخورو له تجربې، او د ولایتونو له اهل نظر پرته د ناورین د بشپړ درک او جامع حل امکان محدود پاتې کېږي.
څوبعدي ناورین یوازې د څوبعدي عقل، ګډې مشورې او ګډ مسؤولیت له لارې حل کېدای شي.
لنډه پایله
د افغانستان ناورین څوبعدي دی؛ له همدې امله یې حل هم باید څوبعدي وي. یوازې محدود مذهبي یا محدود سیاسي چوکاټ نه د ناورین ټول ابعاد درک کولای شي او نه یې بشپړ حل وړاندې کولای شي.
شپږم: ایا لویه جرګه، لویه ملي مشوره او د علماو شورا له مسلکي ـ ملي استازیتوب سره د افغانستان د ژغورنې بنسټیز شرط نه دي؟
دا برخه د مقالې له مهمو او بنسټیزو څپرکو څخه ده. ځکه دلته د ملي مشورې د ماهیت، د استازیتوب د حدودو، او د مشروعیت د سرچینو په اړه اساسي سوالونه راپورته کېږي.
که د افغانستان د بقا، مشروعیت او ملي اجماع لپاره لویه جرګه، لویه ملي مشوره، یا د علماو شورا رابلل کېږي، نو ایا دا باید یوازې د یوې محدودې دایرې مجلس وي، که د ټول ملت د ګډ عقل، ګډ درد او ګډ مسؤولیت ریښتینی تمثیل؟
لومړی: ایا لویه جرګه باید یوازې په نوم لویه وي، که په ترکیب، استازیتوب او اغېز کې هم؟
لویه جرګه هغه وخت ریښتینې «لویه» جرګه بلل کېدای شي چې پکې د ټول ولس بېلابېل قشرونه، ولایتونه، فکري لوري، علمي ساحې او ټولنیزې برخې ځان وویني.
که ترکیب محدود وي، استازیتوب کمزوری کېږي. او که استازیتوب کمزوری شي، مشروعیت هم نیمګړی پاتې کېږي. هغه جرګه چې نوم یې لوی وي، خو پکې ملت ځان ونه ویني، ممکن تشریفاتي اغېز ولري، خو د اوږدمهاله ملي باور او پایښت سرچینه نه شي ګرځېدای.
دویم: ایا د علماو شورا ارزښت لري؟
هو، ارزښت لري. خو ایا یوازې د علماو شورا بسنه کوي؟
علما د ملت د وجداني رهنمایۍ، د دیني بصیرت، اخلاقي لارښوونې او ټولنیز نرمښت مهمه برخه ده. خو د افغانستان ناورین یوازې فقهي بحث نه دی. د دولتسازۍ، عدالت، تعلیم، اقتصاد، روغتیا، کار، ادارې، نړیوال تعامل او د ټولنې د توازن موضوعات تخصص غواړي.
نو ځکه د علماو شورا ارزښت لري، خو که د ملي ناورینونو د حل یوازینی محور وګرځي، د نورو ضروري ساحو وزن کمېږي. د علماو درناوی او د متخصصینو حضور باید یو د بل بشپړونکي وي، نه رقیبان.
درېیم: ایا د څوبعدي ناورین لپاره څوقشري او مسلکي استازیتوب ضروري نه دی؟
بېشکه ضروري دی.
که موضوع د ملت بقا، عدالت، تعلیم، اقتصاد، اداره، نړیوال موقف او راتلونکې وي، نو په مشوره کې باید حقوقپوهان، اقتصادپوهان، استادان، ډاکټران، انجنیران، ښوونکي، د ښځو استازې، ځوانان، قومي مخور، د ولایتونو اهل نظر، او ټول هغه قشرونه شامل وي چې د ملت د ژوند بېلابېل ابعاد تمثیلوي.
د ناورین حل هغه وخت جامع کېږي چې عقل یې ګډ وي، نه محدود.
څلورم: ایا هغه جرګه یا شورا چې پکې ښځې، متخصصین، د ولایتونو استازي او د ولس بېلابېل قشرونه نه وي، ریښتینې ملي اجماع تمثیلولی شي؟
په بشپړ ډول نه.
ولسمحوره شمولیت د مشروعیت اصلي شرط دی. هر غایب قشر د مشروعیت له وزن څخه یوه برخه کموي. که ښځې غایبې وي، د ملت نیمه ټولنیزه او فکري قوه نه تمثیلېږي. که متخصصین غایب وي، د تصمیمونو عملي او فني بنسټ کمزوری کېږي. که ولایتونه او ولسي استازي غایب وي، جرګه له ملي روحیې تشه پاتې کېږي.
پنځم: ایا د علماو شورا باید د ټول ولس د فکري، علمي او مسلکي تنوع له حضور سره پیاوړې نه شي؟
هو، او دا د علماو د مقام کمول نه دي، بلکې د مشورې غني کول دي.
علما د ارزښتونو، دیني اخلاقو او وجداني سمت مهم استازي دي. متخصصین د تطبیق، پالیسۍ جوړونې او ادارې پوهه لري. ښځې د ټولنې د ژوند نیمایي حقیقت تمثیلوي. ځوانان د راتلونکي امید او روح دي. قومي مخور د تجربې او ټولنیز وصل ژبه لري.
افغانستان دې ټولو ته اړتیا لري.
لنډه پایله
لویه جرګه، لویه ملي مشوره، او د علماو شورا هغه وخت د افغانستان د نجات او بقا وسیله کېدای شي چې پکې د علماو درناوی، د متخصصینو حضور، د ښځو شمولیت، د ځوانانو فکر، د ولایتونو استازیتوب، او د ټول ولس فکري تنوع په ریښتیني ډول یو ځای شي.
اووم: ایا د ښځو تعلیم، د ښځو د کار حق، عدالت او شورايي جوړښت د داخلي مشروعیت اصلي ستنې نه دي؟
که یو ملت د خپل راتلونکي د جوړولو اراده لري، نو دې سوالونو ته باید د پوهې او حکمت ډک ځوابونه ووايي او یا یې پیدا کړي:
ایا د ښځو تعلیم، د ښځو د کار حق، عدالت او شورايي جوړښت د داخلي مشروعیت اصلي ستنې نه دي؟
هیڅ ټولنه له خپلې نیمایي قوې پرته بشپړه نه پاتې کېږي. که ښځې له تعلیم څخه محرومې شي، ملت خپل راتلونکی عقل کمزوری کوي. که له کاره راوګرځول شي، ټولنه خپل نیمایي تولیدي، تعلیمي، اداري او انساني ظرفیت له لاسه ورکوي.
دا یوازې د یوه قشر شخصي حق نه دی. دا د ملت د ثبات، د کورنۍ د توازن، د ادارې د ظرفیت، د روغتیا د خدمت، د تعلیم د کیفیت، او د نړیوال اعتبار اساسي موضوع ده.
هغه ملت چې خپلې لوڼې له پوهې لرې کړي، په حقیقت کې د خپل سبا له سترګو رڼا اخلي او ړوند پاتې کېږي.
همدا راز، عدالت یوازې د قانون تخنیکي تطبیق نه دی؛ بلکې د نظام او ولس ترمنځ د اعتماد اخلاقي ستنه ده. که عدالت کمزوری وي، نو وفاداري به هم ژوره او پایدار نه شي. که شورا نه وي، د مشارکت احساس نه پیدا کېږي. که سلا محدوده وي، مشروعیت کمېږي او تنګېږي.
شورايي جوړښت د انحصار ضد بنسټ دی. داسې بنسټ چې ملت ته د شریکتوب، درناوي او مسؤولیت احساس ورکوي. نظام هغه وخت پر زړونو ځای نیسي چې خلک ځان پکې وویني، خپل غږ پکې واوري، او خپل حقونه پکې خوندي احساس کړي.
لنډه پایله
د ښځو تعلیم، د ښځو د کار حق، عدالت او شورايي جوړښت د داخلي مشروعیت بنسټیز عناصر دي. بېله دې مشروعیت نیمګړی، اعتماد کمزوری، او راتلونکی نابرابر پاتې کېږي.
اتم: ایا د حل لاره هم د ملت د زخمونو مرهم ده او هم د دښمن پر زړه د خنجر ګوزار؟
د لیکنې وروستی او تر ټولو ژور سوال همدا دی:
ایا هغه لاره چې د افغانستان د کورنیو زخمونو د درملنې لپاره وړاندیز کېږي، هماغه لاره د دښمن پر زړه د خنجر اغېزمن ګوزار هم کېدای شي؟
ځواب هو دی، او دا هو د ژور استدلال هو دی، نه د تش احساس شعار.
کله چې ملت خپل درد ومني، د قربانیانو کرامت وساتي، د ولس زخمونو ته مرهم کېږدي، له ویر څخه بیداري وزېږوي، ملي اجماع جوړه کړي، لویه جرګه، لویه ملي مشوره او د علماو شورا ریښتینې کړي، علما او متخصصین سره یو ځای کړي، ښځې او نارینه دواړه د وطن د جوړونې برخه وګرځوي، عدالت او شورا ټینګه کړي، او داخلي مشروعیت پیاوړی کړي، نو په حقیقت کې دوه ستر کارونه په یو وخت کې ترسره کوي.
لومړی، دا د ملت د زخمونو مرهم دی. ځکه ملت ځان یوازې نه احساسوي. زخم یې بېنومه نه پاتې کېږي. درد یې په تشو خبرو کې نه ضایع کېږي. او قرباني یې د عزت، مشارکت او راتلونکي په بڼه ځواب مومي. همدا د مرهم ژبه ده: داسې ژبه چې درد سپک نه کړي، بلکې درک یې کړي او د هغه لپاره عادلانه، هوښیار او ملي مسیر پرانیزي.
دویم، همدا لاره د دښمن پر زړه د خنجر ګوزار دی. ځکه د دښمن تر ټولو لویه موخه دا وي چې افغان ملت متفرق، بېباوره، بېمشروعیته، دننه کمزوری، او له یو بل څخه په فاصله کې وساتي. د دښمن لپاره تر ټولو لویه بریا دا ده چې افغانستان له خپل کورني نظم، داخلي عدالت، ملي وحدت او مشروع مشورې بېبرخې پاتې شي.
خو کله چې ملت په خپل کور کې متحد، عاقل، مشروع او منظم شي، د دښمن هغه ټول اهداف شنډېږي چې د خاورې، خپلواکۍ، عزت او ارادې د ماتولو لپاره طرحه شوي وي.
نو ایا د ملت یووالی، د مشروع نظام جوړونه، د زخمونو مرهم، او د دښمن د پلان شنډول له یو بل جلا دي؟ نه. دا ټول د یوې واحدې ملي معادلې برخې دي. هغه معادله چې وایي:
د وطن داخلي درملنه، د وطن خارجي دفاع ده.
کله چې کور سم شي، دروازه پیاوړې کېږي. کله چې عدالت ژور شي، مقاومت مشروع کېږي. کله چې ملت ځان شریک احساس کړي، دښمن خپل فرصت له لاسه ورکوي.
لنډه پایله
د حل دا لاره هم د ملت د زخمونو مرهم ده او هم د دښمن پر زړه د خنجر ګوزار. همدا لاره د خاورې، خپلواکۍ، عزت او ملي بقا د تحقق عملي مسیر دی.
پایله
کله چې وطن د اور په لمبو کې وي، ماشوم وېرېدلی وي، مور په ژور غم کې وي، ملت زخمي وي، او راتلونکی د ابهام تر سیوري لاندې ولاړ وي، ایا بیا هم د ځنډ، انکار او محدودو حللارو وخت پاتې کېږي؟
ځواب څرګند دی: نه.
د افغانستان د اوسني درد د درملنې او د هغه د راتلونکي د ژغورنې لپاره اړینه ده چې درد واورېدل شي، ولس ته تسل ورکړل شي، ویر په بیدارۍ بدل شي، ملي اجماع رامنځته شي، عاجلې اړتیاوې درک او پوره شي، او د لویې جرګې، لویې ملي مشورې او د علماو شورا مفهوم له محدودې دایرې راووځي او د ټول ولس د مسلکي، علمي، ټولنیزو او سیمهییزو قشرونو پر ریښتیني استازیتوب ولاړ شي.
همداراز، د ښځو تعلیم او کار باید د مشروعیت، عدالت او راتلونکي د اساسي برخې په توګه وپېژندل شي. شورا باید د نظام د اخلاقي او سیاسي عقل برخه وګرځي. او داخلي مشروعیت باید د نړیوال اعتبار او ملي بقا د بنسټ په توګه پیاوړی شي.
افغانستان هغه وخت ژغورل کېږي چې:
د اور لمبې یوازې د ویر نښه پاتې نه شي، بلکې د وجدان لمبه هم ترې بله شي؛
چې زخم یوازې د غم سند نه وي، بلکې د شعور او عزم زېږنده شي؛
او چې ملت یوازې د درد شریک نه وي، بلکې د خپل راتلونکي د جوړولو فعال، عاقل، باوقاره او متحد تصمیمنیوونکی شي.
که موږ خپل درد په ملي شعور بدل کړو، نو افغانستان به یوازې له ناورینه ونه وځي، بلکې د خپل عزت، عدالت او ګډ برخلیک پر بنسټ به نوی اخلاقي قوت هم پیدا کړي.
د دې خاورې بقا په هغه ورځ یقیني کېږي چې ولس ځان د وطن په تصمیم کې شریک وویني، او نظام ځان د ولس د درد مسؤول وبولي.
همدا د ملي ژغورنې لاره ده.
همدا د عزت لاره ده.
او همدا هغه روښانه مسیر دی چې ملت له زخم څخه تر بیدارۍ، له بیدارۍ تر یووالي، او له یووالي تر بقا رسوي.
محمد همایون همت
جرمني ـ 17.03.2026