۱- بېکاري څه ده او ولي د ځوانانو لپاره یوه لویه ستونزه ده؟
کار د انسان د ژوند یوه مهمه برخه ده. انسان د کار له لاري د خپل ژوند اړتیاوي پوره کوي، د کورنۍ ملاتړ کوي، خپل مهارتونه کاروي او په ټولنه کي خپله ونډه ترسره کوي. کار یوازي د پیسو ګټلو وسیله نه ده، بلکي د انسان د وړتیاوو د څرګندولو، د تجربې د ترلاسه کولو او د مسؤلیت د ادا کولو یوه لاره هم ده.
بېکاري هغه حالت ته ویل کېږي چي یو څوک د کار کولو وړتیا او لېوالتیا ولري، د کار په لټه کي وي، خو مناسب کار پیدا نه کړي. د بېکارۍ ستونزه د انسان پر اقتصادي حالت، کورنۍ، ورځني ژوند او د راتلونکي پر هیلو اغېز کولای سي.
ځوانان د بېکارۍ له امله له ځانګړو ستونزو سره مخ کېدای سي. ځوان ښايي زده کړه کړې وي، یو مسلک یې زده کړی وي یا د کار کولو لپاره پوره لېوالتیا ولري، خو د کار مناسب فرصت ورته پیدا نه سي. کله کله د کار اعلانونه محدود وي، کله د تجربې غوښتنه کېږي او کله بیا د کار لپاره ځانګړي اسناد یا مهارتونه اړین وي.
دا حالت د ځوان لپاره ناهیلي کوونکی وي، په ځانګړې توګه هغه وخت چي غواړي د کورنۍ په لګښتونو کي مرسته وکړي، خو د کار د نشتوالي له امله دا کار نه سي کولای.
خو بېکاري باید یوازي د یوه ځوان د کمزورۍ یا د هڅي د نشتوالي په معنا ونه ګڼل سي. د کار د فرصتونو شمېر، د هېواد اقتصادي حالت، د پانګوني کچه، د زده کړو کیفیت او د کار د بازار اړتیاوي ټول د بېکارۍ پر کچه اغېز لري.
که په یوه سیمه کي د کار فرصتونه کم وي، نو حتا یو تکړه او زیارکښ ځوان هم ښايي د مناسب کار په موندلو کي ستونزه ولري.
له همدې امله د بېکارۍ د ستونزي د حل لپاره هم د ځوان شخصي هڅه مهمه ده او هم د ټولني او اړوندو ادارو مسؤلیت چي د کار فرصتونه زیات کړي.
۲- بېکاري د ځوان پر ژوند څه اغېز کوي؟
بېکاري یوازي د پیسو د نشتوالي ستونزه نه ده. دا د انسان د ژوند پر ګڼو اړخونو اغېز کولای سي. کله چي یو ځوان د اوږدې مودې لپاره کار نه سي پیدا کولای، ښايي د خپل راتلونکي په اړه اندېښمن سي، پر ځان یې باور کم سي او د ژوند د موخو په اړه یې فکرونه ګډوډ سي.
یو ځوان ښايي له ځان سره ووایي چي ما زده کړه وکړه، هڅه مي وکړه، خو بیا هم کار نه لرم. دا ډول فکرونه د هغه پر روحیه اغېز کولای سي، په ځانګړې توګه که د شاوخوا خلکو له لوري هم ورباندي فشار وي.
ځیني کورنۍ له خپلو ځوانانو څخه تمه لري چي د زده کړو تر بشپړېدو وروسته کار پیدا کړي او د کورنۍ په اقتصادي چارو کي مرسته وکړي. که ځوان کار پیدا نه کړي، ښايي په کورنۍ کي اختلافونه رامنځته سي او هغه ځان د نورو پر اوږو بار وګڼي.
خو دا فکر باید په یاد ولرو چي د کار نه لرل د انسان د ارزښت د کمېدو معنا نه لري. د انسان ارزښت یوازي په عاید او شتمنۍ نه سنجول کېږي. یو ځوان چي اوس کار نه لري، بیا هم د زده کړي، مهارت ترلاسه کولو او د راتلونکي د جوړولو وړتیا لرلای سي.
بېکاري د ځوان پر ورځني ژوند هم اغېز کولای سي. که د ورځي لپاره روښانه هدف ونه لري، ښايي ډېر وخت بېګټي تېر کړي. د وخت په تېرېدو سره یې ځیني مهارتونه کمزوري کېدای سي او د کار موندلو لپاره یې چمتووالی هم اغېزمنېدای سي.
له همدې امله هغه ځوان چي کار نه لري، ښه ده چي خپل وخت په ګټورو فعالیتونو تېر کړي. د یوه نوي مهارت زده کړه، مطالعه، د کار د فرصتونو پلټنه او د خپل مسلک اړوند تمرینونه کولای سي د راتلونکي لپاره د هغه چمتووالی زیات کړي.
البته که ځوان له سختو اقتصادي ستونزو، خپګان یا دوامداره ناامیدۍ سره مخ وي، باید د مرستي غوښتلو څخه ونه شرمېږي. له کورنۍ، باوري ملګرو او اړوندو مرستندویانو سره خبري کول ګټور تمامېدای سي.
۳- د بېکارۍ اصلي لاملونه
بېکاري یو واحد لامل نه لري. په بېلابېلو هېوادونو او سیمو کي د بېکارۍ لاملونه توپیر کوي، خو ځیني عام عوامل یې په ډېرو ځایونو کي لیدل کېږي.
لومړی لامل: د کار د فرصتونو کموالی
کله چي په یوه سیمه کي کاروبارونه، فابریکې، کرنیز فعالیتونه او نور اقتصادي کارونه محدود وي، د کار غوښتونکو لپاره فرصتونه هم کمېږي. په داسي حالت کي ښايي ډېر ځوانان د کار موندلو هڅه وکړي، خو د ټولو لپاره کافي دندي موجودي نه وي.
دوهم لامل: د زده کړو او کار د بازار ترمنځ واټن
کله کله ځوانان داسي زده کړي کوي چي د کار د بازار له اړتیاوو سره پوره سمون نه لري. یو ځوان ښايي د یوه مسلک سند ولري، خو د هغه په سیمه کي د هماغه مسلک لپاره کار لږ وي.
له همدې امله د زده کړو او مسلک د ټاکلو پر وخت د کار د فرصتونو په اړه معلومات ترلاسه کول ګټور دي.
درېیم لامل: د عملي تجربې نشتوالی
ځیني کارورکوونکي له کار غوښتونکو څخه د عملي تجربې غوښتنه کوي. نوي فارغ سوي ځوانان ښايي تجربه ونه لري او د همدې له امله د کار په موندلو کي له ستونزو سره مخ سي.
د دې ستونزي د کمولو لپاره مسلکي تمرین، د کار زده کړه او د باوري روزنیزو پروګرامونو څخه ګټه اخیستل مرسته کولای سي.
څلورم لامل: اقتصادي ستونزي
کله چي د یوه هېواد اقتصاد کمزوری وي، کاروبارونه د پراختیا توان نه لري او پانګونه کمه وي، د کار فرصتونه هم محدودېدای سي.
پنځم لامل: د اړیکو او معلوماتو کموالی
ځیني ځوانان د کار د اعلانونو، مسلکي کورسونو او د استخدام د لارو په اړه کافي معلومات نه لري. کله کله مناسب فرصت موجود وي، خو کار غوښتونکی ځوان ورڅخه خبر نه وي.
شپږم لامل: د ځانګړو مهارتونو اړتیا
د کار بازار په دوامداره توګه بدلېږي. ځیني کارونه د کمپیوټر، ژبو، تخنیکي وړتیاوو یا نورو ځانګړو مهارتونو غوښتنه کوي. که ځوان دا مهارتونه ونه لري، ښايي د ځینو دندو لپاره وړ ونه ګڼل سي.
البته د بېکارۍ ټول لاملونه د ځوان په اختیار کي نه وي. له همدې امله باید د بېکارۍ پر مهال د شخصي هڅو ترڅنګ د اقتصادي او ټولنیزو شرایطو ارزونه هم وسي.
۴- بېوزلي څه ده او د ځوانانو پر ژوند څه اغېز لري؟
بېوزلي هغه حالت دی چي انسان د ژوند د اساسي اړتیاوو د پوره کولو لپاره کافي مالي امکانات نه لري. په دې اړتیاوو کي خوراک، مناسب استوګنځای، جامې، روغتیايي خدمتونه، زده کړه او نور ضروري شیان شامل دي.
بېوزلي په بېلابېلو بڼو څرګندېږي. ځیني کورنۍ د ورځني خوراک د برابرولو ستونزه لري، ځیني د درملني لګښتونه نه سي پوره کولای او ځیني نور د خپلو ماشومانو د زده کړو لپاره کافي پیسې نه لري.
کله چي یو ځوان په بېوزله کورنۍ کي ژوند کوي، ښايي د خپلو زده کړو او پرمختګ لپاره له ډېرو خنډونو سره مخ سي. کېدای سي کتابونه، د ښوونځي لګښتونه، د ترانسپورټ پیسې یا د انټرنیټ امکانات ونه لري.
ځیني ځوانان د کورنۍ د اقتصادي اړتیاوو له امله اړ کېږي چي د زده کړو تر څنګ کار وکړي یا په بشپړه توګه زده کړه پرېږدي. په داسي حالت کي د هغوی لپاره د خپل راتلونکي جوړول لا ستونزمنېږي.
خو بېوزلي د انسان د کمارزښتۍ نښه نه ده. د کورنۍ اقتصادي حالت د ګڼو عواملو تر اغېز لاندي وي او یو ځوان په دې کي تل پوره اختیار نه لري چي په کومه کورنۍ او کومو شرایطو کي لوی سي.
د بېوزلۍ پر مهال د انسان د هڅو، مهارتونو او فرصتونو ارزښت له منځه نه ځي. که مناسب ملاتړ او فرصتونه برابر سي، د بېوزلو کورنیو ځوانان هم کولای سي په زده کړو، کار او نورو برخو کي پرمختګ وکړي.
د بېوزلۍ د کمولو لپاره د کار فرصتونه، د زده کړو لاسرسی، مسلکي روزنه، روغتیايي خدمتونه او د اړمنو کورنیو ملاتړ مهم دي.
۵- د بېوزلۍ له امله د زده کړو پرېښودل
زده کړه د انسان د پرمختګ لپاره مهمه وسیله ده، خو بېوزلي د ډېرو ځوانانو د زده کړو د دوام مخه نیولای سي.
په ځینو کورنیو کي اقتصادي ستونزي دومره زیاتي وي چي ماشومان او ځوانان اړ کېږي د کورنۍ د لګښتونو د برابرولو لپاره کار وکړي. په داسي حالت کي د زده کړو او کار ترمنځ انتخاب اسانه نه وي.
یو ځوان ښايي د زده کړي علاقه ولري، خو د کتابونو، جامو، ترانسپورټ او نورو اړتیاوو د لګښتونو د پوره کولو توان ونه لري. بل ښايي په لیرې سیمه کي ژوند کوي او د ښوونځي د تګ راتګ لپاره مناسب امکانات ونه لري.
د دې ستونزو په اړه باید ځوانان ملامت نه سي. د زده کړو د دوام لپاره اقتصادي ملاتړ او مناسب فرصتونه هم مهم دي.
که یو ځوان له زده کړو څخه پاته سوی وي، ښه ده چي د بېرته پیلولو لپاره د خپلو شرایطو مطابق لاري ولټوي. ښايي د ښوونځي د مسؤلینو سره د خبرو، د بدیلو ښوونیزو پروګرامونو یا د مسلکي زده کړو له لاري ورته یو فرصت برابر سي.
که رسمي زده کړو ته لاسرسی نه لري، کولای سي د سواد زده کړي، ژبو یا مسلکي مهارتونو له زده کولو څخه پیل وکړي. خو دا باید په یاد ولري چي غیررسمي کورسونه په هر ځای کي د رسمي ښوونځي یا پوهنتون سند نه سي بدلولای.
د زده کړو د دوام لپاره د کورنۍ، ټولني او ښوونیزو بنسټونو ملاتړ مهم دی. کله چي ځوان ته د زده کړي مناسب فرصت برابر سي، کولای سي د خپل راتلونکي لپاره نوي امکانات پیدا کړي.
۶- د کار موندلو لپاره باید له کومه ځایه پیل وکړو؟
د کار موندل کله کله وخت او حوصله غواړي. ځیني کسان ژر کار پیدا کوي، خو ځیني نور اړ کېږي چي د اوږدې مودې لپاره د کار فرصتونه ولټوي.
د کار موندلو لپاره لومړی ګام دا دی چي ځوان خپل مهارتونه، زده کړي او کاري تجربه وپېژني. باید پوه سي چي کوم کارونه کولای سي ترسره کړي او د کومو دندو لپاره مناسب دی.
د بېلګي په توګه، یو ځوان چي د کرني په برخه کي تجربه لري، کولای سي په کرنیزو فارمونو، باغونو، شنو خونو او اړوندو کاروبارونو کي د کار فرصتونه ولټوي. که د کمپیوټر مهارتونه ولري، ښايي د دفتر، اسنادو جوړولو او نورو اړوندو کارونو لپاره غوښتنلیک ورکړي.
دوهم ګام دا دی چي د کار غوښتنلیک او لنډ ژوندلیک یا سيوي برابر کړي. په سيوي کي باید د زده کړو، مهارتونو، کاري تجربې او اړیکو اړوند معلومات په رښتیني ډول ولیکل سي.
درېیم ګام د کار د اعلانونو پلټنه ده. ځوان کولای سي د باوري شرکتونو رسمي پاڼي، د کار موندلو وېبپاڼي، مسلکي مرکزونه او د سیمي د کاروبارونو اعلانونه وڅاري.
څلورم ګام د کار لپاره غوښتنلیک لېږل دي. د هر کار د اعلان شرایط باید په دقت ولوستل سي او غوښتنلیک باید د هماغي دندي له اړتیاوو سره سم برابر سي.
پنځم ګام د مرکې لپاره چمتووالی دی. که کارورکوونکی مرکه غواړي، ځوان باید د کار په اړه معلومات ولري، د خپلو مهارتونو په اړه رښتیا ووایي او په ادب سره پوښتنو ته ځوابونه ورکړي.
که په لومړي ځل کار پیدا نه کړي، باید د خپلې هڅي پایله وارزوي او د اړتیا پر وخت خپل سيوي یا مهارتونه ښه کړي.
البته د کار موندلو لپاره یوازي انلاین اعلانونه کتل بسنه نه کوي. په ځینو سیمو کي د کار فرصتونه د سیمهییزو اړیکو، مسلکي مرکزونو او د کار د تجربې له لاري هم پیدا کېږي.
۷- که ځوان تجربه ونه لري، څه وکړي؟
د کار موندلو پر وخت د تجربې نشتوالی د ډېرو ځوانانو لپاره ستونزه وي. کارورکوونکي کله کله تجربه لرونکي کسان غوره ګڼي، خو ځوانان بیا د کار له پیل پرته تجربه نه سي ترلاسه کولای.
د دې ستونزي د کمولو لپاره ځیني لاري سته.
لومړی، ځوان کولای سي د خپل مسلک اړوند عملي روزنه ترلاسه کړي. که د یوه باوري مرکز یا تجربه لرونکي کس تر څنګ د کار زده کولو فرصت وي، له هغه څخه ګټه اخیستلای سي.
دوهم، د زده کړو په ترڅ کي د عملي پروژو ترسره کول ګټور دي. د کمپیوټر زده کوونکی کولای سي د اسنادو جوړولو تمرین وکړي. د کرني زده کوونکی کولای سي د نباتاتو د پالني او د کرنیزو وسایلو د استعمال په اړه عملي تجربه ترلاسه کړي.
درېیم، ځوان کولای سي د خپلو پخوانیو کارونو تجربه په سيوي کي په سمه توګه بیان کړي. که په کورنۍ کرونده، باغ یا بل کار کي یې عملي تجربه ترلاسه کړې وي، د اړوند کار لپاره دا تجربه ارزښت لرلای سي.
خو تجربه باید په رښتیني ډول بیان سي. هغه څه چي انسان نه دي ترسره کړي، باید د کاري تجربې په توګه ونه لیکي.
څلورم، د کار د پیل لپاره باید یوازي د یوې لوړې دندي انتظار ونه کړي. ځیني وختونه یو مناسب پیلنی کار انسان ته د نوي مهارت او تجربې د ترلاسه کولو زمینه برابروي.
البته دا په دې معنا نه ده چي ځوان باید هر ډول ناوړه یا استثماري کار ومني. د کار شرایط، معاش، خوندیتوب، کاري ساعتونه او قانوني حقونه باید په پام کي ونیول سي.
د تجربې نشتوالی د تل لپاره خنډ نه دی. د زده کړي، تمرین او مناسبو فرصتونو په وسیله ځوان کولای سي خپل مهارتونه پیاوړي کړي.
۸- مسلکي زده کړه د اقتصادي خپلواکۍ لپاره
اقتصادي خپلواکي دا معنا لري چي انسان د خپلو اړتیاوو د پوره کولو لپاره د عاید ترلاسه کولو او د پیسو د سم مدیریت وړتیا ولري. دا خپلواکي تل په لوړو زده کړو پوري تړلې نه ده، بلکي مسلکي مهارتونه هم په دې برخه کي مهم رول لري.
ځوان کولای سي د خپل استعداد، علاقې او د سیمي د اړتیاوو له مخي یو مسلک انتخاب کړي. د بېلګي په توګه، کرنه، مالداري، ترکاڼي، خیاطي، برېښنا، موټر جوړول، کمپیوټر او نور مسلکونه د کار او عاید لپاره فرصتونه برابرولای سي.
د مسلک انتخاب باید په فکر سره وسي. ځوان باید وګوري چي د هغه په سیمه کي د کوم کار اړتیا زیاته ده، د زده کړي لګښت څومره دی او د مهارت د ترلاسه کولو لپاره کوم امکانات موجود دي.
که د یوه مسلک زده کړه ګران تمامېږي، ښايي د وړیا یا کملګښته روزنیزو پروګرامونو په اړه معلومات ترلاسه کول ګټور وي. خو د هر کورس د اعتبار او شرایطو په اړه باید له ګډون کولو مخکي څېړنه وسي.
مسلکي زده کړه یوازي د تخنیکي کارونو لپاره نه ده. د مشتریانو سره ښه چلند، د وخت پابندي، د پیسو حساب، د کار د کیفیت ساتنه او د ستونزو حل هم د بریالي کار لپاره مهم مهارتونه دي.
یو ماهر کارګر کولای سي د نورو تر څنګ د کار کولو تجربه ترلاسه کړي، وروسته د خپل کاروبار د پیلولو لپاره پلان جوړ کړي او د خپلو امکاناتو په اندازه پرمختګ وکړي.
خو د کاروبار پیلول هم خطرونه لري. د بازار د اړتیاوو، لګښتونو، وسایلو او د عاید د امکان په اړه باید له مخکي معلومات راټول سي. پور اخیستل یا د ډېرو پیسو مصرفول باید بې له پلان او فکره ونه سي.
اقتصادي خپلواکي په یوه ورځ کي نه ترلاسه کېږي. ډېری وخت د مهارت، تجربې، منظم کار او د پیسو د سم مدیریت پایله وي.
۹- کوچنی کاروبار؛ د کار موندلو یوه لاره
په ځینو سیمو کي د رسمي دندو شمېر کم وي، نو ځیني ځوانان د کوچني کاروبار له لاري د عاید ترلاسه کولو هڅه کوي.
کوچنی کاروبار د انسان د اړتیاوو او د بازار د شرایطو له مخي بېلابېل شکلونه لرلای سي. یو څوک ښايي د کرنیزو محصولاتو پلور پیل کړي، بل د ترمیم کار وکړي، بل د خیاطۍ خدمتونه برابر کړي او بل د یوه کوچني دوکان یا بل مناسب کاروبار په جوړولو فکر وکړي.
خو د کاروبار د پیلولو تر مخه باید څو مهم ټکي په پام کي ونیول سي.
لومړی، د خلکو اړتیاوي وپېژنه. وګوره چي ستا په سیمه کي خلک کومو توکو یا خدمتونو ته اړتیا لري او د هغو د برابرولو لپاره کوم امکانات موجود دي.
دوهم، د لګښتونو حساب وکړه. د کاروبار لپاره کوم وسایل، مواد، ځای او نور امکانات اړین دي؟ د پیل لګښتونه څومره دي او د دوام لګښتونه به څومره وي؟
درېیم، د عاید او ګټي ترمنځ توپیر وپېژنه. هغه پیسې چي د توکو له پلورلو ترلاسه کېږي، ټولې ګټه نه ده. باید د توکو د اخیستلو لګښتونه، کرایه، ترانسپورټ او نور مصارف ترې کم سي.
څلورم، له کوچني کار څخه پیل وکړه. که مالي امکانات محدود وي، د ډېرو پیسو مصرفولو پر ځای د کوچني کاروبار د ازمویلو لپاره مناسبه لاره غوره کړه.
پنځم، د مشتریانو باور وساته. په کاروبار کي رښتینولي، د توکو کیفیت، د مناسب قیمت ټاکل او له خلکو سره ښه چلند ډېر اهمیت لري.
شپږم، د کاروبار د پرمختګ لپاره د بازار شرایط په پام کي ونیسه. کېدای سي یو کار په یوه سیمه کي ګټور وي، خو په بله سیمه کي ورته کافي غوښتنه نه وي.
ځوان باید د کاروبار په اړه له تجربه لرونکو کسانو څخه مشوره واخلي او د پیسو د لګولو تر مخه د خطرونو ارزونه وکړي.
کوچنی کاروبار د کار یوه ممکنه لاره ده، خو د بریالیتوب ضمانت نه لري. منظم پلان، د بازار پېژندنه او د مالي خطرونو په اړه احتیاط پکې مهم دي.
۱۰- د پیسو سم مدیریت
د پیسو ترلاسه کول مهم دي، خو د هغو سم استعمال هم ډېر اهمیت لري. ځیني کسان عاید لري، خو د پیسو د بېنظمه مصرف له امله د میاشتې په پای کي له ستونزو سره مخ کېږي.
د پیسو مدیریت دا معنا لري چي انسان خپل عاید، لګښتونه، سپما او مالي اړتیاوي په مناسب ډول تنظیم کړي.
یو ځوان چي عاید ترلاسه کوي، کولای سي خپل لګښتونه ولیکي. په دې توګه به پوه سي چي پیسې یې په کومو کارونو لګېږي او کوم لګښتونه یې کمېدای سي.
د ژوند اساسي اړتیاوي باید لومړیتوب ولري. خوراک، د استوګني لګښتونه، روغتیا، زده کړه او نور ضروري مصارف باید د پیسو د وېش پر وخت په پام کي ونیول سي.
که عاید د اړتیاوو د پوره کولو لپاره کافي نه وي، د سپما غوښتنه باید د انسان د اساسي اړتیاوو د قربانولو سبب نه سي. په داسي حالت کي د عاید د زیاتولو، د لګښتونو د مناسب تنظیم او د مرستي د ترلاسه کولو لاري باید وکتل سي.
که له ضروري لګښتونو وروسته یو څه پیسې پاته کېږي، ځوان کولای سي د امکان په صورت کي یوه برخه وسپموي. سپما د ناڅاپي اړتیاوو پر وخت مرسته کولای سي، خو د ډېرو بېوزلو کورنیو لپاره سپما کول اسانه نه وي.
ځوان باید د پور اخیستلو پر وخت هم احتیاط وکړي. د پور شرایط، د بېرته ورکولو وخت او ټول لګښتونه باید په دقت وکتل سي. د نامعلومو کسانو یا غیررسمي پور ورکوونکو له خطرناکو ژمنو څخه باید ځان وساتل سي.
د پیسو د سم مدیریت لپاره د لوړو عوایدو لرل یوازینی شرط نه دی. د شته پیسو په اړه پوهه، منظم حساب او د مالي پرېکړو ارزونه هم مهمه ده.
۱۱- د بهرنیو کارونو او فرصتونو په اړه احتیاط
ډېری ځوانان د بېکارۍ او اقتصادي ستونزو له امله غواړي په بل هېواد کي کار وکړي. ځیني د لوړو عوایدو، ځیني د مسلکي تجربې او ځیني د کورنۍ د ملاتړ لپاره د بهرنیو فرصتونو په لټه کي وي.
په بل هېواد کي کار کول په ځینو شرایطو کي ګټور فرصت کېدای سي، خو دا لاره خپل قانوني، مالي او ټولنیز شرایط هم لري.
ځوان باید د بهرني کار د منلو تر مخه د دندي، کارورکوونکي، معاش، استوګني، کاري ساعتونو او د ویزې د شرایطو په اړه بشپړ معلومات ترلاسه کړي.
هغه اعلانونه چي د ډېر لوړ معاش، وړیا سفر یا تضمین سوي ویزې ژمنه کوي، باید په احتیاط وکتل سي. ځیني درغلګر د کار غوښتونکو له اقتصادي ستونزو څخه ناوړه ګټه اخلي او د جعلي قراردادونو یا درواغجنو وعدو له لاري پیسې ترلاسه کوي.
د کار لپاره باید د اړوند هېواد د قانوني لارو او رسمي شرایطو په اړه معلومات ترلاسه سي. د اسنادو د برابرولو تر مخه باید معلومه سي چي کارورکوونکی او منځګړی باوري دي او که نه.
ځوان باید خپل اصلي اسناد، پیسې او شخصي معلومات ناپېژاندو کسانو ته بې له ډاډه کېدو ورنه کړي. د کار د قرارداد یوه کاپي باید وساتي او د هغه شرایط په دقت ولولي.
همدارنګه، د بهر ته تګ لګښتونه باید په واقعي توګه وارزول سي. که د یوه فرصت لپاره له ځوان څخه ډېري پیسې غوښتل کېږي، باید د هغه د اعتبار په اړه خپلواکه څېړنه وکړي.
بهر ته تګ د هر ځوان لپاره یوازینۍ حل لاره نه ده. په خپل هېواد کي د زده کړو، مسلکي مهارتونو، کرني، کاروبار او نورو کارونو فرصتونه هم باید وکتل سي.
مهمه دا ده چي ځوان د بېکارۍ له امله په بېړه خطرناکه پرېکړه ونه کړي، بلکي د خپلو امکاناتو او شرایطو په پام کي نیولو سره مناسبه او قانوني لاره غوره کړي.
۱۲- د ځوانانو د بېکارۍ په کمولو کي د حکومت او ټولني ونډه
د ځوانانو بېکاري یوه پراخه اقتصادي او ټولنیزه ستونزه ده. د دې ستونزي د حل لپاره یوازي د ځوانانو شخصي هڅه بسنه نه کوي، بلکي د حکومت، خصوصي سکتور، ښوونیزو بنسټونو او ټولني ګډ کار ته اړتیا ده.
حکومتونه کولای سي د اقتصادي فعالیتونو د پراختیا، د پانګوني د ملاتړ او د کار د فرصتونو د زیاتولو لپاره مناسب سیاستونه جوړ کړي. د زیربناوو جوړول، د کرني ملاتړ، د مسلکي روزني پراخول او د کاروبارونو لپاره د مناسب چاپېریال برابرول د کار په رامنځته کولو کي مرسته کولای سي.
ښوونیز بنسټونه باید هڅه وکړي چي د زده کړو پروګرامونه د ټولني له اړتیاوو سره سمون ولري. ځوانان باید د نظري معلوماتو تر څنګ عملي مهارتونه هم ترلاسه کړي.
خصوصي شرکتونه هم کولای سي د ځوانانو د روزني او استخدام لپاره پروګرامونه برابر کړي. د کار زده کړه، عملي تمرین او د نویو کارکوونکو لپاره مناسب فرصتونه د ځوانانو سره مرسته کوي چي تجربه ترلاسه کړي.
ټولنه او کورنۍ هم مسؤلیت لري چي د ځوانانو د مهارتونو، هڅو او حلال کار درناوی وکړي. د یوه کار ارزښت باید یوازي د هغه د ظاهري مقام یا عاید له مخي ونه سنجول سي.
همدارنګه، د کار په چاپېریال کي باید د کارکوونکو حقونو، خوندیتوب او عادلانه چلند ته پام وسي.
د ځوانانو د بېکارۍ کمول د ټولني د اقتصادي پرمختګ، د کورنیو د هوسایني او د ځوانانو د راتلونکي لپاره مهم دي.
۱۳- د اقتصادي ستونزو پر وخت د هیلو ساتل
اقتصادي ستونزي د انسان پر فکر او احساساتو ژور اغېز کولای سي. کله چي ځوان د کار، عاید او د کورنۍ د اړتیاوو په اړه اندېښمن وي، ښايي د راتلونکي په اړه ناامیده سي.
خو د اقتصادي ستونزو پر وخت باید ځوان خپل حالت په واقعي توګه وارزوي. د ستونزي منل دا معنا نه لري چي انسان تسلیم سي، بلکي دا معنا لري چي د خپل اوسني حالت په پېژندلو سره د حل لاري ولټوي.
که کار نه لري، کولای سي د کار د موندلو لپاره منظم پلان جوړ کړي. که مهارتونه یې کم وي، د یوه مناسب مهارت د زده کړي هڅه کولای سي. که د زده کړو لپاره پیسې نه لري، د وړیا یا کملګښته فرصتونو په اړه معلومات ترلاسه کولای سي.
خو ځوان باید له ځان څخه د ناممکنو کارونو تمه ونه کړي. هر څوک په یوه وخت کي هر څه نه سي کولای. کله کله د پرمختګ لپاره وخت ته اړتیا وي او د ستونزو د حل لاره د انسان له واک څخه بهر عواملو پورې هم تړلې وي.
په داسي حالت کي له کورنۍ، باوري ملګرو او اړوندو مرستندویانو څخه مرسته غوښتل مناسب کار دی.
همدارنګه، که ځوان له دوامداره ناامیدۍ، شدید خپګان یا د ورځني ژوند د چارو په ترسره کولو کي له ستونزو سره مخ وي، د روغتیايي یا رواني متخصص مرسته ورته ګټوره تمامېدای سي.
د ژوند اقتصادي ستونزي د انسان د ارزښت اندازه نه ټاکي. انسان کولای سي د سختو شرایطو په منځ کي هم خپل مهارتونه پیاوړي کړي، له نورو سره مرسته وکړي او د راتلونکي لپاره مناسب ګامونه واخلي.
۱۴- د ځوانانو لپاره د اقتصادي پرمختګ عملي پلان
د اقتصادي پرمختګ لپاره یو واحد پلان د ټولو ځوانانو لپاره مناسب نه دی. د هر انسان زده کړه، مهارتونه، اقتصادي حالت او د ژوند شرایط توپیر لري. خو ځیني عمومي ګامونه سته چي د ډېرو ځوانانو لپاره ګټور تمامېدای سي.
لومړی ګام: د خپل حالت ارزونه
ځوان باید د خپلو زده کړو، مهارتونو، کاري تجربې او مالي امکاناتو په اړه روښانه معلومات ولري. دا به ورسره مرسته وکړي چي د خپل راتلونکي لپاره واقعي هدف وټاکي.
دوهم ګام: د یوه هدف ټاکل
هدف باید روښانه او د ترلاسه کولو وړ وي. د بېلګي په توګه، د یوه مهارت زده کول، د کار لپاره سيوي جوړول یا په یوه مشخصه برخه کي د کار د فرصتونو پلټنه.
درېیم ګام: د مهارتونو پیاوړي کول
ځوان باید وګوري چي د خپل هدف لپاره کوم مهارتونه اړین دي. که د کمپیوټر، ژبي، مسلکي کار یا نورو وړتیاوو اړتیا وي، د زده کړي لپاره مناسب فرصت ولټوي.
څلورم ګام: د کار د فرصتونو پلټنه
د کار اعلانونه، باوري شرکتونه، مسلکي مرکزونه او د سیمي کاروبارونه باید وڅارل سي. د هر فرصت شرایط باید په دقت ولوستل سي.
پنځم ګام: د وخت تنظیم
د زده کړي، کار، کورنۍ او ارام لپاره باید مناسب وخت وټاکل سي. پلان باید د ځوان له واقعي شرایطو سره برابر وي.
شپږم ګام: د پرمختګ ارزونه
هره میاشت باید وکتل سي چي څه نوي مهارتونه ترلاسه سوي، کوم فرصتونه پلټل سوي او کوم خنډونه موجود دي. د اړتیا پر وخت باید پلان بدل سي.
اووم ګام: د خطرونو په اړه احتیاط
د کار، کاروبار یا بهرنیو فرصتونو په اړه باید له بېړه ناکو پرېکړو څخه ډډه وسي. د پیسو، اسنادو او قانوني شرایطو په اړه باید له مخکي معلومات ترلاسه سي.
دا ګامونه د بریالیتوب تضمین نه کوي، خو د ځوان د هڅو د تنظیم او د مناسبو فرصتونو د موندلو لپاره مرسته کولای سي.
پایله: بېکاري د انسان د ارزښت اندازه نه ده
ګرانه ځوانه!
بېکاري او بېوزلي د انسان د ژوند له سختو ستونزو څخه دي. دا ستونزي د ځوان پر اقتصادي حالت، کورنۍ، زده کړو او د راتلونکي پر هیلو اغېز کولای سي. خو د کار نه لرل دا معنا نه لري چي انسان بېارزښته دی یا د پرمختګ وړتیا نه لري.
د بېکارۍ لاملونه ډېر دي. ځیني د ځوان په اختیار کي وي، لکه د مهارتونو د زده کولو اړتیا، خو ځیني نور بیا د اقتصادي شرایطو، د کار د فرصتونو د کموالي او د ټولني د جوړښت سره تړاو لري.
له همدې امله باید بېکاره ځوانان په بېړه ملامت نه سي. هغوی ته د زده کړو، مسلکي روزني او کار مناسب فرصتونه برابرول د ټولني د پرمختګ لپاره مهم دي.
که کار نه لرې، د خپل حالت ارزونه وکړه، د مهارتونو د پیاوړي کولو هڅه وکړه او د کار د فرصتونو په لټه کي اوسه. که اقتصادي ستونزي لرې، د شته امکاناتو په پام کي نیولو سره د حل لاري ولټوه او د اړتیا پر وخت له باوري خلکو څخه مرسته وغواړه.
د کار او زده کړي تر څنګ د خپل روغتیا، اخلاقو او د کورنۍ د اړیکو خیال هم وساته. د اقتصادي پرمختګ لپاره هڅه مهمه ده، خو د انسان ارزښت یوازي په پیسو او شتمنۍ نه سنجول کېږي.
بریالی انسان یوازي هغه نه دی چي ډېرې پیسې ولري، بلکي هغه هم دی چي له خپلو امکاناتو څخه په مسؤلانه توګه ګټه اخلي، د ستونزو د حل لپاره هڅه کوي او د خپل ځان او نورو د ښه ژوند لپاره ګټور کارونه ترسره کوي.
ځواني د زده کړي، کار او د راتلونکي د جوړولو مهم پړاو دی. د دې پړاو د ارزښت پېژندل دا معنا لري چي انسان د خپلو شرایطو په پام کي نیولو سره د پرمختګ لپاره ګامونه واخلي او د ټولني د ګډ مسؤلیت اهمیت هم درک کړي.